Zielenin — cmentarz ewangelicki

Zielenin — po niemiecku Zelenin, w XIX wieku także Althütte albo Alte Hütte, po kaszubsku Zeleniô — leżał w powiecie kościerskim (Kreis Berent) w Prusach Zachodnich, w rejencji gdańskiej, i był obwodem dworskim (Gutsbezirk) w okręgu urzędowym Putz (Puc), podległym sądowi obwodowemu w Kościerzynie. W 1942 roku okupant nadał miejscowości Zielenin nazwę Altehütte. Nazwa „Althütte” była dawną, zwyczajową nazwą samej Zieleniny, a sąsiednie Wętwie nazywało się dawniej Neuhütte.

Wieś wymieniono w 1284 roku jako Zclonino w ziemi Pirsna. Zielenina była pierwotnie osadą Małego Klincza; po postępowaniu upadłościowym Gotartowskiego oddzielono ją i przyłączono do Wielkiego Klincza. W lustracji z 1772 roku Zielenina figuruje jako pustkowie szlacheckie należące do Wielkiego Klińcza, w posiadaniu Agnieszki Zawadzkiej, a poddani — dzierżawca folwarku i sześciu zagrodników — byli wyznania ewangelickiego. Pruskie księgi hipoteczne uzupełniają zapis lustracji: Kazimierz Zawadzki nabył Zielenin w 1760 roku od Antoniego Wąglikowskiego, po nim dobra przeszły na jego synów — w wykazie wasali z lat 1774–1775 figuruje 32-letni Albert Zawadzki, mieszkający w Wielkim Klińczu.

W 1784 roku Antoni Zawadzki sprzedał Zielenin Karolowi Lewald-Jezierskiemu; od 1806 roku należał on do jego syna Mateusza.

Dobra rycerskie liczyły później 396 hektarów; dziedzicem był Selchow, w 1856 roku von Brauneck. Hodowano tu bydło holenderskie, a masło sprzedawano do Berlina. W 1820 roku mieszkało tu 40 osób przy 7 paleniskach, w 1905 roku — 75. Własnej parafii Zielenin nie miał: ewangelicy chodzili do kościoła ewangelickiego w Kościerzynie (Berent), a Słownik geograficzny wskazuje dla Zielenina tę samą miejscowość jako siedzibę parafii, nie podając wyznania.

W źródłach nie znaleziono kościoła ani kaplicy ewangelickiej we wsi; cmentarz ewangelicki gminny wykaz cmentarzy ewangelickich datuje na 1824 rok. Tomasz Hinc w duplikatach ksiąg metrykalnych parafii ewangelickiej w Nowym Barkoczynie, przechowywanych w Archiwum Państwowym w Gdańsku, znalazł pierwszą wzmiankę o cmentarzu pod rokiem 1827. Z ksiąg zgonów z lat 1824–1874 wynika przy tym, że grzebano tu zmarłych z dwóch miejscowości okręgu kościelnego Nowego Barkoczyna — Będominka i Będomina; w Będominku cmentarza w tych latach jeszcze nie było. W pierwszym powszechnym spisie ludności Rzeczypospolitej, przeprowadzonym 30 września 1921 roku, obwód dworski Zielenina — obejmujący wówczas także Będomińską Papiernię — liczył 102 mieszkańców, 55 mężczyzn i 47 kobiet, wszystkich wyznania rzymskokatolickiego i wszystkich deklarujących narodowość polską. Ewangelika nie było tu ani jednego.

Po 1945 roku cmentarz nie był użytkowany. Dziś figuruje w wykazie poewangelickich cmentarzy gminy Kościerzyna jako obiekt nieczynny.

Tomasz Hinc opisał go z autopsji: leży wśród pól służących dziś za pastwiska, na wzgórzu, widoczny z daleka. Ogrodzenia nie ma — po dawnym wale kamiennym została sterta kamieni, a granice znaczy rozmieszczenie drzew; działka liczy 0,18 hektara. Zachowały się trzy groby osób dorosłych i dwa dziecięce, a przy nich trzy całe, nieuszkodzone płyty nagrobne z lastryko, w tym jedna dziecięca, oraz stela pozbawiona inskrypcji.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Kościerzyna (Berent) i podaje tu 47 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: T. Hinc, „Zapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Kościerzyna”, Kościerzyna 2010, rozdziały IV.1 i IV.15 (z kwerendą w Archiwum Państwowym w Gdańsku, sygn. 2138/2); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XIV, hasło „Zielenina”; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat kościerski, obszary dworskie, poz. 39; ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wykaz cmentarzy ewangelickich gminy Kościerzyna; „Germanizacja nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie 1939–1945”, Instytut Pamięci Narodowej, tabela powiatu kościerskiego, poz. 77; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 138 (s. 6), nr 1170 (s. 70–71); H. Schuch, „Historische Nachrichten über die Landschaft um Berent und die Anfänge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 10 (1883), s. 108; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 87; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42.