Zielona Góra — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Zielonej Górze założono w drugiej połowie XIX wieku w lesie za wsią. Chowano tu ewangelików z samej wsi oraz z Mościsk, Szteklina i Wysokiej. Nekropolia liczyła około dwudziestu grobów i była czynna do 1945 roku; zachowała się jako relikt. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia ją pod pozycją 270 wykazu gminy Lubichowo — bez datowania i bez opisu położenia.

Zielona Góra (po niemiecku Grüneberg) to leśna miejscowość na skraju Borów Tucholskich, przed 1920 rokiem w powiecie starogardzkim (Kreis Preußisch Stargard), potem w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, a w latach 1939–1945 pod okupacją niemiecką. Wzmiankowano ją w 1373 roku; pobliska kolonia Budda powstała przy dawnym piecu smolnym. W wizytacji archidiakonatu pomorskiego, wśród miejscowości uposażających parafię w Lubichowie, zapisano, że Zielona Góra „była wsią, lecz opustoszała, a teraz mieszka w niej dzierżawca” i że nic z niej do parafii nie wpływa.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje w Zielonej Górze 69 mieszkańców: 4 luteranów i 65 katolików. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Grüneberg razem z należącą do niego osadą królewską 19 budynków mieszkalnych i 233 mieszkańców, w tym 31 ewangelików i 202 katolików. Wymieniał tu pięć gospodarstw chłopskich i pięć zagród chałupniczych. Ewangelicy należeli do parafii w Borzechowie; katolicy — do parafii w Lubichowie; dzieci należały do okręgu szkolnego w Wiesenwald.

Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zapisał Grüneberg wśród obwodów dworskich powiatu starogardzkiego: 240 mieszkańców, po 120 mężczyzn i kobiet, w dziewiętnastu budynkach mieszkalnych i czterdziestu czterech gospodarstwach domowych. Wśród mieszkańców było 16 ewangelików i 224 katolików. Spis zapisuje parafię ewangelicką w Borzechowie pod nazwą „Bordzichow”. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał w obwodzie dworskim 368 mieszkańców, wśród nich 29 niemieckojęzycznych — 24 ewangelików i 5 katolików — oraz 339 osób mówiących po polsku.

W 1910 roku urząd stanu cywilnego i obwód urzędowy mieściły się w Lubichowie. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, odnotował w tym samym obwodzie dworskim 45 budynków i 389 mieszkańców, w tym dziesięcioro wyznania ewangelickiego; tyle samo osób podało narodowość niemiecką, a 379 polską.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Borzechowo (Bordzichow) i podaje tu 24 ewangelików w obszarze dworskim (razem z przyległymi osadami).

Źródła: „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 58, nr 73; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat Preußisch Stargard, s. 34, poz. 82; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig. Auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 1. Dezember 1910, Berlin 1912, powiat Preußisch Stargard, poz. 87; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, tom XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat starogardzki, s. 47, poz. 40; „Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae”, wyd. S. Kujot, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu I–III, Toruń 1897–1899, s. 236; wojewódzka ewidencja zabytków, wykaz gminy Lubichowo, poz. 270; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Cmentarz ewangelicki w Zielonej Górze — Kociewie24.eu; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 206, pozycja 83; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42.