Dziedzictwo › Katalog › Zielonka Pasłęcka

Kościół · powiat elbląski

Zielonka Pasłęcka — dawny kościół ewangelicki (Grünhagen)

niem. Grünhagen

Rodzaj
kościół (dawny ewangelicki)
Nazwa niemiecka
Grünhagen
Czas budowy
1778–1792
Miejscowość
Zielonka Pasłęcka, gm. Pasłęk
Dawny powiat
Kreis Preußisch Holland (Regierungsbezirk Königsberg, Provinz Ostpreußen)
Powiat dziś
elbląski
Po 1945
przejęty przez katolików

Kościół świętego Jana Chrzciciela w Zielonce Pasłęckiej (po niemiecku Grünhagen) wzniesiono w latach 1778–1792. Jest barokowy i ceglany. Wraz z cmentarzem przykościelnym objęto go jednym wpisem do rejestru zabytków — pod numerem 596/69, decyzją z 12 marca 1968 roku.

Do XVII wieku wieś była filią parafii w Kwitajnach, potem stała się siedzibą samodzielnej parafii luterańskiej. Należały do niej majątki ziemskie w Rydzówce, Drulitach, Kątach, Dargowie, Piniewie i Zielnie, wieś czynszowa Awajki oraz mniejsze folwarki w Majkach, Talpitach, Tumpitach, Czarnej Górze, Pergozach i Wąnikach. W maju 1897 roku urzędowe obwieszczenie w „Deutscher Reichsanzeiger” wymieniało wśród spraw prowadzonych w powiecie pasłęckim wykup ciężarów realnych, które majątki Dargowo i Talpity świadczyły na rzecz kościelnych instytucji w Zielonce.

Adolf Boetticher w inwentarzu zabytków z 1898 roku uznał kościół za mało znaczący. Zanotował, że przywilej wsi pochodzi z 1483 roku, a w kościele wisi dzwon z 1506 roku z łacińską modlitwą do Chrystusa i imieniem Maryi. Do parafii w Zielonce należała wtedy reformowana gmina w Samrodt w powiecie morąskim.

Dzwon z 1506 roku wisi w wieży do dziś. Elżbieta Wróblewska zwraca uwagę, że w jego napisie umieszczono średniowieczną niemiecką nazwę wsi, „grunhan”; na Pomorzu zna tylko jeszcze jeden dzwon z nazwą miejscowości, w Sztumie, i przypuszcza, że oba wyszły z tego samego warsztatu, który za Bernhardem Schmidem z dużą ostrożnością łączy z Elblągiem. Drugi, mniejszy dzwon odlał w 1746 roku elbląski ludwisarz Johann Heusler, przybyły z Norymbergi; napis na nim ułożył na polecenie patrona kościoła, hrabiego Rzeszy Philippa Ottona von Dönhoffa, pastor Michael Theodor Nagel. Tego dzwonu już nie ma — autorka przypuszcza, że zarekwirowano go na potrzeby wojenne w czasie pierwszej wojny światowej, a wiadomo o nim tylko z drewnianej tablicy w wieży.

Takie tablice były dwie: podawały po niemiecku treść napisów obu dzwonów, powstały według autorki zapewne przed pierwszą wojną światową i są obiektami unikatowymi na terenie Polski. W 1996 roku jedna była przymocowana do belki wieży, drugą w nieznanych okolicznościach zdjęto. Obok południowej zakrystii, w osobnej dzwonniczce, wisi trzeci dzwon, gdańskiego ludwisarza Ambrosiusa Rofmana, z cyfrą 4 na szyi, w której Wróblewska widzi być może ostatnią cyfrę roku 1584.

Studium gminne zaznacza, że kościół w Zielonce Pasłęckiej nie należy do typu skromnych, prywatnych kościołów oberlandzkich, typowego dla ziemi pasłęckiej, lecz nosi cechy baroku. Kościół pozostawał ewangelicki do 1945 roku; dziś jest rzymskokatolicką świątynią parafialną. Według Roberta Ziemiańskiego katolickie nabożeństwa odprawiano w tym kościele już w 1946 roku. Według Elżbiety Wróblewskiej, która opiera się na Roczniku Diecezji Warmińskiej z 1974 roku, stał tu na pewno już w 1506 roku kościół drewniany, a obecny wzniesiono na miejscu dawnego: wieżę w 1778 roku, kościół w 1792 roku; parafię katolicką utworzono po 1945 roku, a kanonicznie erygowano w 1962 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Scheibe (1542), Paul Witte (1554), Thomas Justitior (1562), Kilian Hostius (1576), Michael Altroggen (1707), Ernst Gottlieb Neubeccius (1709–1712), Samuel Reimann (1712), Christian David Crüger (1740), Wilhelm Pisanski (1768), Gustav Heinrich Monbilly (1824), Carl Heinrich August Tröder (1860), Johann August Leopold Maximilian Schliepe (1887), Robert Griggo (1922). Bez podanego roku: Theodor Kessäus, Johann Benjamin Riese.

Almanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku opisuje tutejszą parafię: sięgająca czasów przed reformacją, pod patronatem Familien- und Armenstiftung Quittainen, reprezentowanej przez hrabiego von Dönhoff-Quittainen. Liczyła 2598 dusz, 5 szkół i 8 nauczycieli. Należały do niej: Grünhagen, Awecken, Bürgerhöfen, Canthen, Comthurhof, Comthurwalde, Dargau, Draulitten, Hartwichs, Juden, Kalthof, Köllming, Krönau, Mäcken, Pergusen, Pinnau, Solainen, Talpitten, Taulen, Tompitten, Weinings. Pastorem był wtedy, od 1887 roku, Maximilian Schliepe, urodzony w 1859 roku.

Źródła: rejestr zabytków nieruchomych województwa warmińsko-mazurskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku; Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Pasłęk; Encyklopedia Warmii i Mazur, hasło „Pasłęk (gmina miejsko-wiejska)”; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; A. Boetticher, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen”, z. III: „Das Oberland”, wyd. 2, Königsberg 1898, s. 29; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 21, 332; t. 2, s. 646; t. 3, s. 840, 895, 929; t. 4, s. 1213, 1263; t. 5, s. 1364, 1450, 1480; t. 6, s. 1571, 1594; t. 7, s. 1857, 2000; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 15, 83; „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 5 maja 1897 roku, s. 15 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); E. Wróblewska, „Tablice inskrypcyjne w wieży kościoła parafialnego św. Jana Chrzciciela w Zielonce Pasłęckiej. Przyczynek do dziejów dzwonów na Pomorzu”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1996, nr 4, s. 659–661; Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 191.

Fotografie

Dawne widoki

Kościół i pomnik poległych, 1920–1928.
Kościół i pomnik poległych, 1920–1928. · L. Basilius, Elbing — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Sammlung Bruno Mischke)
Życiorysy duchownych (21)

Krótkie życiorysy opracowane na podstawie księgi pastorów, bez danych rodzinnych. Nazwy mniejszych miejscowości podajemy w pisowni księgi; daty bywają w niej niepewne.

Źródło: „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19).

Położenie: 53,9961° N, 19,6980° E Pokaż w atlasie →

⚠ Pochodzenie współrzędnych nieudokumentowane. (według danych OpenStreetMap)

Źródła

  1. Encyklopedia Warmii i Mazur, hasło „Pasłęk (gmina miejsko-wiejska)”
  2. Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Pasłęk
  3. A. Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen, z. III: Das Oberland, wyd. 2, Königsberg 1898, s. 29
  4. „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 21, 332; t. 2, s. 646; t. 3, s. 840, 895, 929; t. 4, s. 1213, 1263; t. 5, s. 1364, 1450, 1480; t. 6, s. 1571, 1594; t. 7, s. 1857, 2000
  5. „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 15, 83
  6. „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 5 maja 1897 roku, s. 15 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)
  7. E. Wróblewska, „Tablice inskrypcyjne w wieży kościoła parafialnego św. Jana Chrzciciela w Zielonce Pasłęckiej. Przyczynek do dziejów dzwonów na Pomorzu”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1996, nr 4, s. 659–661
  8. Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 191

Metryczka

Identyfikator w atlasie
KOS-0517
Stan weryfikacji
sprawdzony w źródłach
Opis powstał z kwerendy źródłowej dla atlasu dziedzictwa ewangelickiego Pomorza. Zawiera wyłącznie fakty potwierdzone w wymienionych źródłach; szczegóły niepewne oznaczono [?]. Uwagi i sprostowania: lukasz@plexisystem.pl.