Zła Wieś — cmentarz ewangelicki

Cmentarz figuruje w gminnej ewidencji zabytków gminy Trąbki Wielkie pod pozycją 148 jako ewangelicki, z adnotacją o wojewódzkiej ewidencji zabytków.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku Bösendorf była wsią kolonistów, oddaną w dzierżawę wieczystą przybyłym osadnikom w latach 1783 i 1797. Miała 11 gospodarstw chłopskich i jedną zagrodę chałupniczą, 180 mieszkańców i 20 budynków mieszkalnych. Ewangelicy należeli do parafii w Sobowidzu; katolicy — do parafii w Kłodawie; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Zła Wieś — po niemiecku Bösendorf — leży na Wyżynie Gdańskiej, w gminie Trąbki Wielkie. Przed 1945 rokiem należała do powiatu Danziger Höhe: do 1920 roku w prowincji Prusy Zachodnie, w rejencji gdańskiej, w latach 1920–1939 w Wolnym Mieście Gdańsku, a w latach 1939–1945 w Reichsgau Danzig-Westpreußen.

Książę Mściwój II nadał 31 lipca 1280 roku klasztorowi w Lądzie wsie zapisane po łacinie jako „Clodova, Succino, Sacrevo iuxta Lagussow sita et Malavilla”. Malavilla, dosłownie „zła wieś”, to dzisiejsza Zła Wieś; równocześnie książę pozwolił klasztorowi osadzać tu niemieckich chłopów. Wizytacja kościelna z 1583 roku zastała we wsi osiemnastu gburów i chałupników, oddających proboszczowi w Kłodawie dziesięcinę, po korcu pszenicy. Wojny szwedzkie przyniosły ruinę: w 1626 roku, gdy klasztorne wsie nie zdołały zapłacić nałożonej kontrybucji, Szwedzi je spalili. Pruski kataster z 1773 roku zastał tu dzierżawcę z rodziną, pasterza i dziewięciu komorników — gospodarzy nie było. Na mocy królewskiego rozkazu z 31 października 1780 roku wieś objęto osadnictwem szwabskim: w 1783 roku przybyło osiemnaście rodzin z Wirtembergii i wybudowano osiemnaście nowych zagród.

Zapisy dziedziczne koloniści otrzymali 19 listopada 1797 roku, a królewskie potwierdzenie 31 października 1798 roku. Szkołę we wsi wzniesiono w 1911 roku.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 118 mieszkańców: 94 luteranów i 24 katolików. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazuje Bösendorf na stronie 22 pod pozycją 2. Wieś liczyła wtedy 175 mieszkańców w 20 domach i 36 gospodarstwach, w tym 140 ewangelików i 35 katolików. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś liczyła 138 mieszkańców: 137 mówiących po niemiecku — a wśród nich 116 ewangelików i 21 katolików — oraz jedną osobę mówiącą po polsku.

Katolicy należeli do parafii w Kłodawie. Ewangelicy — luteranie i ewangelicy unijni Kościoła staropruskiego — chodzili do kościoła w Sobowidzu (Sobbowitz). W spisach z 1820 i 1885 roku tutejsi ewangelicy przypisani są do kościoła w Sobowidzu. Później powstała osobna parafia ewangelicka w Kłodawie, wymieniana wśród parafii diecezji Danziger Höhe. W wykazie ksiąg metrykalnych Bära podano, że ewangelickie księgi chrztów, ślubów, zgonów i konfirmacji oraz wykaz komunikantów dla Kłodawy (Kladau, diecezja Danziger Höhe) prowadzono od 1897 roku. W wykazie Agathona Harnocha z 1890 roku Kłodawa figuruje jako szkoła parafii sobowidzkiej.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród sześciu cmentarzy parafii w Kłodawie, liczącej wtedy 1281 ewangelików.

Karta cmentarza z października 1986 roku ocenia jego stan słowami: „Zły, bardzo zdewastowany, Zarośnięty samosiewem.”. Cmentarz leżał wtedy około pięciuset metrów na północny zachód od zabudowań wsi, na planie wydłużonego prostokąta otoczonego obwałowaniem kamienno-ziemnym, z lipami wielopniowymi obsadzonymi wzdłuż granic. Granice były czytelne, układ grobów już nie; naliczono jedenaście mogił ziemnych i dwie płyty, a najstarszy zachowany nagrobek nosił datę 9 stycznia 1936 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Karta cmentarza z 1986 roku umieszcza nekropolię poza zabudowaniami wsi, a współrzędne prowadzą do środka wsi, nie do samego cmentarza.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Kłodawa (Kladau) i podaje tu 130 ewangelików.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 3; J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Danzig 1938, s. 110–112; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, s. 22–23, pozycja 2; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 8, pozycja 3; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890; wykaz diecezji i parafii ewangelickich rejencji gdańskiej do 1918 roku (westpreussen.de); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 192–193, nr 10; wykaz obiektów gminnej ewidencji zabytków gminy Trąbki Wielkie, pozycja 148; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 15; karta cmentarza w Złej Wsi, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gdańsk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 35–36, pozycja 18; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20.