Złotów — dawny kościół ewangelicki (ob. św. Stanisława Kostki)

Złotów — po niemiecku Flatow — ma przy rynku dawny kościół ewangelicki, dziś rzymskokatolicki pod wezwaniem świętego Stanisława Kostki. Murowaną świątynię z wieżą i czterema dzwonami wzniesiono za panowania Fryderyka Wilhelma III, który na jej budowę przeznaczył — według Agathona Harnocha — piętnaście tysięcy talarów i materiały budowlane; lichtarze ołtarzowe i krucyfiks były osobnym darem króla. Prace ruszyły w 1829 roku, a 30 stycznia 1831 roku kościół poświęcono; karta zabytku wskazuje jako autora projektu Karla Friedricha Schinkla. Patronat nad budowlą sprawował książę Fryderyk Leopold jako właściciel dóbr złotowskich.

Zbór złotowski ma dwa różne początki. Pierwszy to rok 1642: dziedzic Złotowa, Grudziński herbu Grzymała z Grudny, ściągnął po wielkiej zarazie do miasta protestantów, a dokument z 4 maja tego roku pozwolił im zbudować kościół, szkołę i plebanię. Ta pierwsza świątynia spłonęła już w 1652 roku, w niedzielę Misericordias Domini; pastor David Trampe, wobec ubóstwa gminy, prosił o pomoc w odbudowie kolegium duchownych Gdańska, czyli gdańskie Ministerium.

Kościół odbudowano około 1660 roku, a 17 listopada 1663 roku dziedzic Andrzej Karol Grudziński przyrzekł ewangelikom ochronę ich praw — obietnicy, jak pisze Otto Goerke, nie dotrzymał. Pierwszy kościół stał tam, gdzie później ewangelicki zakład wychowawczy (Rettungshaus) przy dawnej Wilhelmstraße, z cmentarzem od zachodu; plebanię zbudowano po drugiej stronie dzisiejszej Gerichtsstraße.

Katolicka strona tej granicy zostawiła własny ślad. Wizytacja Trebnica z 1653 roku zapisała, że po spaleniu kościoła parafialnego wystawiono „przed wielu laty” w pruski mur kościół, a raczej kaplicę pod wezwaniem świętej Anny — z trzema ołtarzami, dachem, podniebieniem, posadzką i sprzętami w dobrym stanie. Nabożeństwa odprawiano tam długo, zanim w 1664 roku stanęła nowa świątynia. Na starym cmentarzu, gdzie Andrzej Grudziński, wojewoda poznański, zwoził cegłę na tę budowę, stała wtedy mała murowana kaplica z jednym ołtarzem, a pod nią sklepione groby rodzinne Grudzińskich. Ten sam ród — Zygmunt i Andrzej Karol Grudzińscy — dziedziczył też dobra krajeńskie z Tarnówką, gdzie ewangelicki zbór powstał jeszcze w XVI wieku, oraz Radownicę z Lędyczkiem; droga rodziny od opieki nad luteranami do fundacji katolickich była typowa dla wielkopolskiej szlachty między XVI a XVII wiekiem.

Goerke wylicza też kolejnych duchownych: po Trampem Stephan Römer (w latach 1655–1662 w Łobżenicy, w 1681 roku senior synodu w Tarnówce, zwanego też złotowskim), Christian Römer, Fechner (do 1684 roku), jego syn David Christian Fechner (1684–1694), Gerhard Buges (1694–1710), który po pożarze z 1706 roku założył nową księgę metrykalną i zmarł na dżumę, Christian Mildes z Neuwedel (1711–1713), który także zmarł na dżumę, i Johann Krüger (1713–1719); Krügera w 1719 roku wyparł rektor szkoły Johann Christian Wothil, płacąc katolickiemu dziedzicowi sto talarów. Wykaz duchownych ordynowanych w Gdańsku w latach 1705–1750, który podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Mildesa (1711).

W 1706 roku kościół i plebania spłonęły; odbudowę usiłowano powstrzymać, aż pozwolenia udzieliła ówczesna właścicielka miasta, księżna Czartoryska. W 1721 roku świątynię trzeba było jednak rozebrać — Goerke wiąże to z sejmowym zakazem kościołów protestanckich wzniesionych po 1632 roku; dawną plebanię zamieniono na katolicki szpital, który spłonął około 1755 roku, a zmarłych ewangelików chowano wprawdzie na własnym cmentarzu, lecz bez śpiewu i dzwonów — a protestanci gromadnie ruszyli na Pomorze, do kościoła we Flederborn, filii parafii Wallachsee w powiecie szczecineckim (Kreis Neustettin); kościół ten ledwie ich pomieścił. Ołtarz trafił wtedy do Flederborn, kazalnica posłużyła za katedrę w pierwszej klasie szkoły ewangelickiej. Czas ucisku trwał do 1772 roku; wtedy nastąpił drugi początek zboru: odtąd dojeżdżał tu co pewien czas z Wallachsee duchowny Peterson.

Według Brandta (1920) pierwsze po 51 latach nabożeństwo ewangelickie odprawił w 1772 roku na ruinach starego kościoła pastor wojskowy Blume, który przyszedł do miasta z huzarami Zietena. W 1784 roku gmina mogła zacząć budowę szachulcowego kościoła z wieżą na rynku: umowę zawarto 13 maja, nadzór gmina powierzyła burmistrzowi Kelchowi, a jeszcze 30 czerwca 1787 roku, gdy kościół miano wreszcie poświęcić, pisał on, że dach jest u góry całkiem prześwitujący, a w kościele brak porządnej podłogi. Ostatnie nabożeństwo odprawiono w nim 8 czerwca 1829 roku. Inwentarz zabytków podaje, że dopiero w 1776 roku gmina ewangelicka otrzymała od ówczesnego dziedzica pozwolenie na odbudowę świątyni.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom XIV, 1895) w 1766 roku Złotów liczył 890 mieszkańców, w tym 411 katolików i 473 akatolików; w 1783 roku około 600 ewangelików, 300 katolików i 714 Żydów; w 1853 roku 1421 ewangelików i 742 katolików, w 1861 roku 1648 ewangelików i 927 katolików, a w 1864 roku 1631 ewangelików i 993 katolików.

Brandt (1925) pisze, że księgi kościelne gminy ewangelickiej z dawnych czasów zachowały się, choć z lukami, i że wynika z nich obraz gminy stosunkowo okazałej; z całego okresu polskiego zostało według niego niewiele więcej niż te księgi i dwie księgi cechowe. Według Brandta w czasie wielkiej dżumy w 1710 roku gmina ewangelicka liczyła około 375 dusz, pierwszy spis ludności z 1774 roku wykazał 908 chrześcijan i 1072 Żydów, a w 1783 roku zestawiono 421 katolików i 481 protestantów, razem 902 osoby.

Piotr Birecki podaje, że Schinkel sporządził projekt 17 marca 1828 roku, gdy król, który kupił dobra złotowskie i objął patronat nad parafią, odwiedził miasto i przyrzekł materiał budowlany oraz 10 000 talarów; budowę prowadzili konduktorzy Valentin, a potem Märker z Chełmna, i zużyli 5000 talarów królewskiej dotacji. Krucyfiks i lichtarz pochodziły z królewskiej odlewni żelaza i — jak pisze Birecki — wykonano je zapewne według projektu Schinkla.

Według inwentarza zabytków kościół ewangelicki w Złotowie, po niemiecku Flatow, zbudowano w 1830 roku w prostych formach tynkowanych; Otto Goerke datuje budowę na lata 1829–1830, a poświęcenie nastąpiło 30 stycznia 1831 roku. Według katalogu reklamowego elbląskiej firmy organmistrzowskiej „August Terletzki” zbudowała ona dla tego kościoła w 1904 roku organy o 14 głosach.

Po pomorskiej stronie granicy protestanci stanowili od dziewięćdziesięciu czterech do dziewięćdziesięciu sześciu procent ludności; katolicy trzymali się — jak zapisano — jedynie przy granicy Kaszub oraz w okolicy Złotowa. W samym mieście spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył 3880 mieszkańców, wśród nich 2046 ewangelików, 1389 katolików i 445 Żydów. Spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku naliczył w mieście 4164 mieszkańców, w tym 2221 ewangelików.

W 1890 roku parafia ewangelicka w Złotowie liczyła pięć tysięcy dziewięćset dusz, około czterech i pół tysiąca komunikantów i miała czternaście cmentarzy. Harnoch podaje, że pierwszym znanym duchownym zboru złotowskiego był Gerhard Ruges, urzędujący w latach 1706–1710; po okresie ucisku z lat 1721–1772, gdy w Złotowie nie było duchownego ewangelickiego, w 1779 roku ustanowiono pastorem ówczesnego rektora Grigo, a w 1890 roku obok pastora służył jeszcze duchowny pomocniczy, będący zarazem rektorem szkoły i organistą.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku do parafii w Złotowie należała kaplica w Hohenfier, której podlegały całkowicie ewangelickie wsie Hohenfier, Radawnitz, Franciskowo i Josephowo; zbudowano ją w 1784 roku bez wieży, miała dwa dzwony z 1666 roku w dzwonnicy i fisharmonię. W Kleczyn w 1876 roku — bez zgody władz państwowych, głównie z datków radcy Dobersteina — postawiono okazały kościół, poświęcony po wielu sporach w 1879 roku; organy były darem tegoż Dobersteina. W Hohenfier i w Kleczyn nabożeństwa odprawiano osiem razy w roku.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 5853 ewangelików; patronem był książę Fryderyk Leopold Pruski, a duszpasterzami byli superintendent Karl Syring (od 1877 roku) i Karl Küster (od 1893 roku).

Prasa uzupełnia ten obraz. W grudniu 1885 roku „Berliner Börsen-Zeitung” podała, że pastor i rektor Karl Bennewitz w Złotowie, dotąd komisaryczny powiatowy inspektor szkolny, został mianowany powiatowym inspektorem szkolnym. W lipcu 1893 roku berlińska „National-Zeitung” ogłosiła, że król mianował dotychczasowego zarządcę superintendentury, pastora Syringa w Złotowie, superintendentem diecezji Flatow. W kwietniu 1901 roku berliński „Der Tag” doniósł, że Syring, dotąd w Złotowie, powołany na parafię w Wejherowie, został mianowany superintendentem tamtejszej diecezji. W marcu 1902 roku „Berliner Neueste Nachrichten” podały, że superintendentem diecezji Flatow mianowano dotychczasowego zarządcę superintendentury, pastora Bodenburga w Złotowie. W czerwcu 1919 roku berliński „Reichsbote” ogłosił, że pastor Lemke z Gardei został mianowany pierwszym pastorem w Złotowie.

W sierpniu 1920 roku urzędowy „Deutscher Reichsanzeiger” opublikował wpis do rejestru spółdzielni z 16 sierpnia tego roku, według którego superintendent Bodenburg, członek zarządu złotowskiej spółdzielczej kasy pożyczkowej, już nie żył.

Od 1945 roku świątynia należy do Kościoła rzymskokatolickiego. Zmiana ludności nie pociągnęła tu za sobą zniszczenia murów — budowla przetrwała w całości.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Pierwszy pożar Schnaase wiąże z niedzielą Misericordias Domini 1652 roku, Goerke datuje na tę niedzielę samą prośbę pastora Trampego do Gdańska, a w innym miejscu swojej książki pisze o pożarze z 1650 roku. Harnoch podaje piętnaście tysięcy talarów królewskiej dotacji, Piotr Birecki — przyrzeczone 10 000 talarów, z których zużyto 5000. Harnoch nazywa pierwszym znanym duchownym zboru Gerharda Rugesa (1706–1710), choć Goerke wymienia duchownych złotowskich już od 1652 roku; duchownego, który po pożarze z 1706 roku założył nową księgę metrykalną, Goerke za jej kartą tytułową nazywa Gerhardem Bugesem i liczy jego urzędowanie od 1694 roku. Brandt (1925) podaje, że dokument fundacyjny z 1642 roku mówi wyraźnie o kościele, plebanii, szkole i cmentarzu istniejących już przed jego wystawieniem.

Na 1783 rok Słownik geograficzny podaje około 600 ewangelików, 300 katolików i 714 Żydów, a Brandt (1925, s. 44) — 421 katolików i 481 protestantów.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 2334 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 5538 dusz.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Christian Römer (1678), Johann Crüger (1713), Johann Gottlieb Catovius (1794), Carl Gotthold Woth (1805), Carl Gottlieb Anton Tobold (1820), Carl Friedrich Syring (1877), Karl Friedrich Wilhelm Küster (1893), Johann Boeck (1924), Hermann Reinhard Robert Graupe (1925), Hermann Bick (1934), Emil Adam Gelzinnus (1941). Bez podanego roku: Max Karl Gustav Lemke, William Papendorf, David Trampe.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XIV, hasło „Złotowo”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 487, 486–487; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 4: „Die Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow”, Danzig 1887, s. 416; Kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki pod wezwaniem świętego Stanisława Kostki — Zabytek.pl; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 486–487; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880; B. Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 164–165, poz. 1; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. V, hasło „Lendyczek”, i t. XII, hasło „Tarnówka”; Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, Heft II: Provinz Westpreußen, Berlin 1908 (spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku), s. 44, poz. 1; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 2, s. 1066, hasło „Wallachsee 1)”; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 177, 420–421; O. Goerke, „Der Kreis Flatow in geographischer, naturkundlicher und geschichtlicher Beziehung”, Flatow 1918, s. 384, 411–415; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 96; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 58–59; Brandt, „Zur Kulturgeschichte Westpreußens. Flatow im 18. Jahrhundert”, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Marienwerder”, z. 58, Marienwerder 1920, s. 1–4; Brandt, „Flatow schon vor dem Jahre 1772 eine deutsche Stadt”, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Westpreußen”, z. 64, 1925, s. 43–44; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 52; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 117, 160, 286, 332; t. 2, s. 565, 637; t. 3, s. 1018; t. 4, s. 1072; t. 5, s. 1322, 1493; t. 6, s. 1800; t. 7, s. 1840, 1847, 2021; „Berliner Börsen-Zeitung”, 13 grudnia 1885 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „National-Zeitung” (Berlin), 3 lipca 1893 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Tag” (Berlin), 14 kwietnia 1901 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Neueste Nachrichten”, 9 marca 1902 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 30 czerwca 1919 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 25 sierpnia 1920 roku, s. 17 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1, 1999, s. 62.