Żoruchowo — cmentarz ewangelicki

Na północ od zabudowań Żoruchowa leżą naprzeciw siebie dwa cmentarze, po obu stronach drogi głównej. Ten po wschodniej stronie rozplanowano na planie kwadratu; wejście wyznaczają ceglane słupki, a granicę wał z ciosów kamiennych. Zachowały się na nim kamienne pozostałości pomników i kamienie narzutowe z inskrypcjami, wśród nich kamień z pochówku z 1934 roku, oraz osobliwość, której charakteru monografia nie rozstrzyga jednoznacznie: postument z płaskorzeźbą w formie krzyża — ozdoba pomnika albo podstawa pod krzyż.

W 1784 roku Żoruchowo liczyło 21 dymów i leżało w synodzie słupskim. Z dóbr płacono wtedy 32 talary i 12 groszy daniny.

Cmentarz po zachodniej stronie drogi założono na planie prostokąta i wzniesiono na nim pomnik ku czci mieszkańców okolicy poległych w pierwszej wojnie światowej. Są na nim także nagrobki starsze, jak płyta w kształcie otwartej księgi z pochówku w 1880 roku, a także dwa kamienie upamiętniające poległych we Francji: Ernsta Zaddacha (1916) oraz Richarda (1917) i Fritza (1918) Zaddachów.

Żoruchowo, do 1945 roku Sorchow, leżało w powiecie słupskim, w rejencji koszalińskiej i prowincji Pomorze. Majątek od 1841 do 1945 roku należał do rodziny von Braunschweig; ostatni właściciel, Egon von Braunschweig, gospodarował w 1938 roku na 1249 hektarach. Do dziś stoi tu dwór z 1833 roku, park i zespół folwarczny. W 1910 roku wieś liczyła 404 mieszkańców, w 1939 roku 310.

W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku w gminie wiejskiej zapisano 105 ewangelików, katolików zaś ani jednego. Kościoła we wsi nie było. Do 1899 roku należała ona do parafii w Gardnie Wielkiej — jednego z kościołów słowińskiego rejonu nad jeziorem Gardno — a potem do parafii w Żelkowie, w okręgu kościelnym Słupsk-Stare Miasto. Gdy na początku 1879 roku poświęcono kościół w Żelkowie, filię Gardny Wielkiej, berliński „Reichsbote” przypomniał, że parafia gardneńska sięgała w głąb lądu na dwie mile i dalej, aż po Bandsekow, Żoruchowo i Gąbino. We wsiach przy „szosie kaszubskiej” zrodziła się potrzeba własnego kościoła; grunt podarował jeden z właścicieli w Żelkowie, a pomógł król jako patron kościoła macierzystego.

Wśród ziemian, bez których budowa by się nie udała, gazeta wymieniła pana von Braunschweig z Żoruchowa, członka synodu prowincjonalnego, który oświadczył: „ich baue für das, was da ist, mag es denn kosten, was es wolle” — „buduję dla tego, co tu jest, niech kosztuje, ile zechce”. Ostatnim niemieckim pastorem był Fritz Käding.

Rankiem 9 marca 1945 roku wieś zajęły bez walki wojska sowieckie. Egon von Braunschweig i jego żona odebrali sobie wtedy życie. Ludność niemiecką wysiedlano w kolejnych transportach, w 1946 roku i 8 sierpnia 1947 roku.

Karl-Heinz Pagel podaje, że w marcu 1945 roku wieś nie dostała rozkazu ewakuacji i mieszkańcy pozostali na miejscu. Wywożono najpierw ewakuowanych, potem ludzi z taborów, a w 1946 roku mieszkańców wsi. Kartoteka Heimatortskartei Pommern odnalazła 119 wysiedlonych w RFN i 88 w NRD. Straty: 17 poległych, 16 zmarłych cywilów, 52 zaginionych. Ostatnim nauczycielem był Ernst Spiller, poległy w 1942 roku.

Źródła: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Karl-Heinz Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, s. 917–920; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 96–97, hasło Żoruchowo; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1006–1007; „Der Reichsbote” (Berlin), 2 lutego 1879 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).