Żuławka — cmentarz ewangelicki

Żuławka, po niemiecku Klein Saalau, leży na Wyżynie Gdańskiej, nad Kłodawą. Zachował się tu opuszczony cmentarz ewangelicki z nagrobkami datowanymi co najmniej na 1863 rok. Leży przy ulicy Leśnej, na działkach 201/1 i 207/3; w wojewódzkiej ewidencji zabytków gminy Pruszcz Gdański figuruje pod pozycją 209. Mieszkańcy wsi podtrzymują pamięć o dawnej nekropolii.

Była to wieś szlachecka, wzmiankowana w XVI wieku. John Muhl nie opisał Żuławki w monografii wsi Wyżyny Gdańskiej: wymienił ją jako przykład miejscowości, które powstały na dawnych dobrach rycerskich albo na domenach państwowych i miejskich, a których jego książka nie obejmuje. W wizytacjach archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego Żuławka występuje wyłącznie jako jedna ze wsi płacących dziesięcinę kościołowi Bożego Ciała w Pręgowie. W wizytacjach zapisano przy Żuławce 30 zagrodników, oddających po korcu żyta i korcu owsa. Własnej świątyni wizytacje w Żuławce nie notują. Kaplica świętej Małgorzaty — mała murowana świątynia, filia kościoła w Pręgowie, z którą wiążą się zapisy o Bąkowskich i późniejsze wiadomości o Trembeckich — stała w sąsiedniej Żuławie, po niemiecku Groß Saalau.

Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał we wsi 143 mieszkańców w 16 domach i 33 gospodarstwach domowych. W tej liczbie było 43 ewangelików i 100 katolików. Ewangelików przypisano do parafii w Lublewie (Löblau), katolików — do parafii w Pręgowie (Nieder Prangenau). Te same parafie podano w tym wykazie dla sąsiedniej Żuławy.

Po reformie z 1887 roku wieś znalazła się w powiecie Wyżyny Gdańskiej (Kreis Danziger Höhe) w Prusach Zachodnich. Berlińska „Tägliche Rundschau” ogłosiła 29 maja 1898 roku utworzenie nowej parafii: ewangelików z Żuławki i kilkunastu okolicznych wsi wyłączono z parafii w Lublewie (Löblau) oraz z czterech innych sąsiednich parafii i połączono w samodzielną parafię z kościołem i siedzibą pastora w Mierzeszynie (Meisterswalde).

W 1920 roku wieś znalazła się w Wolnym Mieście Gdańsku, w latach 1939–1945 w Rzeszy, a po 1945 roku w Polsce.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Mierzeszyn (Meisterswalde) i podaje tu 24 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Danziger Höhe, s. 22–23, poz. 22; wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego (Visitationes archidiaconatus Pomeraniae), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, zeszyty 1–3 wraz z indeksem geograficznym wydawcy; J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Danzig 1938, s. 8 i 143–144; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Pruszcz Gdański, poz. 209; Żuławka — tradycja mieszkańców pamiętających o dawnym cmentarzu ewangelickim, pruszczgdanski.naszemiasto.pl; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21; „Tägliche Rundschau” (Berlin), 29 maja 1898 roku, s. 21 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).