Żuławka Sztumska — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Żuławce Sztumskiej pochodzi z drugiej połowy XIX wieku i jest nieczynny od 1945 roku. Cmentarz przykościelny leży przy tutejszym kościele parafialnym świętego Jana Chrzciciela i figuruje w ewidencji osobno (pozycja 175).

Żuławka Sztumska, dawniej zwana Pozylią, po niemiecku Posilge, to stara wieś kościelna w Pomezanii. W dokumencie z 1249 roku wieś jest wzmiankowana, w 1672 roku zapisano ją jako Pozylia, a w 1774 roku jako Posilge, jak podaje Słownik geograficzny. Słownik podaje dla wsi 1623 hektary, w tym 1355 hektarów roli ornej i 161 hektarów łąk, i przypomina, że osada jest stara — znaleziono tu groby skrzynkowe.

Agathon Harnoch odnotowuje, że w 1578 roku głoszono tu i w Stalle naukę ewangelicką. Wymienia też Żuławkę wśród miejscowości szkolnych tamtej parafii i zapisuje, że kościoły katolickie sąsiadujące z nią stały w Thiergart i w Posilge. Według Piotra Bireckiego tutejszy kościół w czasie wojny ze Szwedami Gustawa II Adolfa przeszedł w ręce luteranów, a potem razem z całą wsią spalili go do fundamentów żołnierze austriaccy wspierający Polaków; dzwony z Żuławki sprzedano do Elbląga.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Posilge jako wieś. Notował tu 93 domy mieszkalne i 1224 mieszkańców, w tym 591 ewangelików, 628 katolików i pięć osób innych wyznań. Ewangelicy należeli do parafii Stalle; katolicy — do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny. W 1885 roku mieszkało w niej 1200 osób w 102 domach: 605 ewangelików, 588 katolików i siedmioro dysydentów. W tym czasie parafia ewangelicka w Stalle należała do diecezji malborskiej.

W 1910 roku wieś liczyła 984 mieszkańców, z których 926 mówiło po niemiecku, a 57 po polsku; wśród niemieckojęzycznych było 434 ewangelików, 479 katolików i trzynaścioro innych chrześcijan.

Karta cmentarza z listopada 1984 roku ocenia ogólny stan zachowania nagrobków i drzewostanu jako „zły”, choć czytelność całego układu była wtedy dobra, a stan zieleni dobry. Zachowały się wówczas dwadzieścia dwa nagrobki wolnostojące: trzy z pierwszej połowy dziewiętnastego wieku, sześć z drugiej połowy tego stulecia i trzynaście z pierwszej połowy dwudziestego wieku; najstarszy pochodził z 1835 roku. Nie było ani muru ogrodzeniowego, ani bramy, rósł natomiast starodrzew: dwadzieścia jeden lip, trzy jesiony, dwa kasztanowce, dwa wiązy i dąb.

🟡 Źródła nie zgadzają się w dwóch szczegółach. W wykazie obiektów objętych ochroną konserwatorską w studium zagospodarowania gminy Dzierzgoń cmentarz figuruje pod pozycją 358 jako mennonicki; tak samo nazywa go wojewódzka ewidencja zabytków (pozycja 198). W części opisowej tego samego studium gmina liczy cmentarz wśród pięciu swoich cmentarzy ewangelickich, obok cmentarzy w Ankamatach, Bągarcie, Budziszu i Tywęzach. W studium gminnym świątynia jest datowana na 1695 rok, a w rejestrze zabytków województwa pomorskiego — na drugą ćwierć XIV wieku z przebudową w 1666 roku (numer A-75, decyzja z 30 maja 1957 roku).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Stalle i podaje tu 458 ewangelików.

Za mennonicki uważa ten cmentarz także Aleksandra Paprot, która w lipcu 2010 roku badała cmentarze Żuław Elbląskich. Zaliczyła go do zdewastowanych i zapomnianych przez mieszkańców: wiele nagrobków było połamanych, z kilku zrobiono na cmentarzu stół i ławkę, a fragment innego wbudowano w kładkę wędkarską przy stawie. Mieszkaniec wsi wspominał, że jako dziecko widział w otwartym grobowcu żelazne trumny.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom XIV, hasło Żuławka; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, powiat Stuhm, strony 70–71, pozycja 55; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, powiat Stuhm, pozycja 55; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Stalle, s. 440–441; studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Dzierzgoń; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Heimatkreis Stuhm, hasło „Posilge”; karta cmentarza w Żuławce Sztumskiej, oprac. Z. Maciakowska, 1984 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 200–201; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37; A. Paprot, „Losy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na Żuławach Elbląskich”, w: „Krajobraz kulturowy i społeczny Żuław Elbląskich”, red. A. W. Brzezińska, U. Wróblewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37–46 (badania terenowe z lipca 2010 roku); P. Birecki, „Konflikty o kościoły pomiędzy katolikami a protestantami w Prusach Królewskich i Książęcych w I połowie XVII wieku”, „Studia Elbląskie” 21, 2020, s. 13.