Cmentarz ewangelicki w Żuławkach

Cmentarz ewangelicki w Żuławkach (po niemiecku Fürstenwerder) zachował się wraz z ceglaną, neogotycką kaplicą cmentarną z 1890 roku. Rejestr zabytków województwa pomorskiego wymienia oba te obiekty pod jednym numerem — A-1450 z 12 kwietnia 1994 roku — i datuje cmentarz na rok 1890. W sąsiedniej Niedźwiedziówce znajduje się drewniany dom modlitwy mennonitów z 1768 roku. W 1990 roku ten dom modlitwy spłonął; przy nim urządzono lapidarium.

Żuławki, dziś w gminie Stegna w powiecie nowodworskim, to wieś nad Wisłą lokowana w 1352 roku na prawie chełmińskim; nadał ją Hansowi von Siemensdorf wielki mistrz Winrich von Kniprode. Do 1772 roku leżały w Prusach Królewskich, czyli w Rzeczypospolitej, do 1920 roku należały do powiatu malborskiego (Kreis Marienburg) w Prusach Zachodnich, w latach 1920–1939 do powiatu Großes Werder Wolnego Miasta Gdańska, a w latach 1939–1945 do Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen). Od szesnastego wieku żyły tu obok siebie trzy wspólnoty: katolicka, ewangelicka i flamandzka gmina mennonicka.

Kościół katolicki pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny wzniesiono w latach 1840–1841.

Viktor Zirkwitz, spisując metryki gmin żuławskich, odnotował w Żuławkach ewangelickiego duchownego w 1579 roku. Zirkwitz podaje też, że kazania luterańskie zaczęto tu głosić mniej więcej w tym samym czasie co w sąsiedniej Niedźwiedzicy. W protokole wizytacyjnym z 1647 roku miejscowy dom modlitwy nazwano „synagogą” — takim słowem kancelaria kościelna określała wtedy zbory protestanckie. To samo określenie odniesiono wtedy do Kaczynosa. Ewangelicy byli wówczas luteranami; Kościół Unii Staropruskiej, do którego tutejsza parafia należała później, powstał w 1817 roku z połączenia luteranów i reformowanych w państwie pruskim.

Kiedy zbudowano pierwszy kościół, nie wiadomo — prawdopodobnie przystosowano do tego jedno z gospodarstw. W 1716 roku przysięgły grobelny Albinus Hamann podarował świątyni pierwsze organy. Kolejny kościół, drewniany i kryty dachówką, postawiono w 1821 roku pod patronatem właścicieli włók. Ze sprzętów kościelnych Zirkwitz wymienia pozytyw, czyli małe organy, ufundowany w 1716 roku, puszkę na hostie z 1706 roku — dar „Fr. Elisabet Müllerin”, roboty gdańskiego złotnika Jakoba Beckhausena — oraz dzban z wyrytą inskrypcją „Mein Gott! Gedencke Meiner im Besten 1757”.

Dzieje tutejszej parafii ewangelickiej opisał Agathon Harnoch. Po odbudowie kościoła w latach 1643–1644 Schönbaum, czyli Drewnica, i Żuławki stały się dwiema osobnymi parafiami; pierwsze kazanie wygłosił w odbudowanym kościele 27 listopada 1644 roku ksiądz George Heineccius z Żuławek. W 1824 roku Żuławki połączono z Bärenhof, dzisiejszym Dworkiem, i odtąd nabożeństwo odprawiano tu co trzecią niedzielę. Pierwszym duchownym ewangelickim w Bärenhof był od 1578 roku Lucas Ebenberg z Saksonii i tam też w latach 1712–1722 urząd pełnił Abraham Hartwich, autor „Opisu Trzech Żuław”; w Żuławkach duchownych wymienia się od 1579 do 1824 roku. Połączona parafia liczyła 1375 dusz, miejsca szkolne miała w Niedźwiedzicy, Neumünsterbergu, Wierzchowie, Nowej Cerkwi Leśnej oraz w Żuławkach z Bärenhof, Bogtei i Borwert, a cmentarze miała dwa — w Bärenhof i w Żuławkach.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje pod hasłem „Fürstenwerder, Schottenkrug, Pietzkenbruch” łącznie 564 mieszkańców: 323 luteranów, 189 katolików i 52 mennonitów, a jako parafię luterańską same Żuławki. W 1864 roku wieś liczyła 787 osób, a pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zastał tu 768 mieszkańców: 395 ewangelików, 309 katolików i 64 innych chrześcijan, a tutejszych ewangelików przypisał do parafii w Baarenhof.

W 2011 roku mieszkały tu 602 osoby. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Fürstenwerder 76 budynków mieszkalnych i 794 mieszkańców, w tym 428 ewangelików, 303 katolików, 62 mennonitów i jednego Żyda. Katolicy należeli do miejscowej parafii.

Bernhard Schmid w inwentarzu zabytków z 1919 roku opisał tutejszy kościół ewangelicki jako nowy, zbudowany w latach 1890–1891 przez inspektora wałów, emerytowanego budowniczego rządowego Göttera z Malborka: z nietynkowanej cegły, z murowaną wieżą, w formach neogotyckich. Z dawnego kościoła przeniesiono do nowej nastawy ołtarzowej obraz przedstawiający Wieczerzę Pańską, malowany olejem na płótnie.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz jako jedyny cmentarz parafii w Żuławkach, liczącej wtedy 331 ewangelików.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Rejestr zabytków nazywa budynek z 1890 roku kaplicą cmentarną, a Schmid opisuje kościół z lat 1890–1891; czy to ten sam budynek, nie ustalono.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w tutejszej parafii 327 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 427–428; V. Zirkwitz, „Die bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig”, rozprawa doktorska Politechniki Gdańskiej 1933, druk Danzig 1940; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 32, nr 34; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 22; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 144–145, pozycja 32; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 54; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 23.