Żuławki — kościół ewangelicki i gmina mennonicka (Fürstenwerder)

Żuławki, po niemiecku Fürstenwerder, leżą w gminie Stegna na Żuławach Wiślanych i były wsią ewangelicko-mennonicką. Po kościele ewangelickim zostały tylko fundamenty, odsłonięte podczas prac porządkowych na cmentarzu. Zachowała się za to neogotycka kaplica cmentarna w północno-wschodniej części wsi, murowana z cegły z cegielni w Knybawie pod Tczewem, na rzucie kwadratu 6,4 × 6,4 metra, z kryptą grzebalną pod posadzką. Wyremontowano ją w 2019 roku.

Cmentarz ewangelicki służył zarówno ewangelikom, jak i mennonitom; razem z kaplicą wpisano go 12 kwietnia 1994 roku do rejestru zabytków pod numerem A-1450. Początek cmentarza źródła datują rozmaicie: zapis ewidencyjny wskazuje pierwszą połowę XVIII wieku, rejestr zabytków — rok 1890, czyli czas budowy kaplicy i nowego kościoła.

Wieś nadał Winrich von Kniprode Hansowi von Siemensdorf. Jak podaje Hermann Eckerdt (1868), w czasach krzyżackich proboszcz w Żuławkach, po niemiecku Fürstenwerder, pobierał czynsz z kramu w Niedźwiedzicy, po niemiecku Bärwalde, który przydzielono do uposażenia parafii, a także czynsz z karczmy stojącej na włókach plebańskich w Żuławkach.

Ewangelicka obecność jest tu znacznie starsza niż jakikolwiek murowany kościół: Viktor Zirkwitz notuje luterańskiego duchownego już w 1579 roku, a Harnoch potwierdza, że duchownych w Żuławkach wymienia się od 1579 do 1824 roku i że kazania luterańskie zaczęto tu głosić mniej więcej w tym samym czasie co w sąsiednim Bärwalde, to jest od 1578 roku. Duchownym tym był magister Jerzy Schönfeld z Królewca, który w 1584 roku przeszedł do Pasłęka.

Według Abrahama Hartwicha (1723) zbór ewangelicki w Żuławkach powstał mniej więcej wtedy, gdy zbierała się gmina ewangelicka w Barwałdzie (około 1578 roku); już przed 1597 rokiem musiał stąd z powodu wielkich prześladowań ustąpić magister Franciszek Gericcius, który przeszedł do Steblewa. Według Hartwicha po Franciszku Gericciusie duchownym w Żuławkach, po niemiecku Fürstenwerder, był Bartłomiej Hanckau, który przyszedł tu zapewne w 1597 lub 1598 roku i żył do 1619 roku, potem Adam, urzędujący dwanaście lat do 1631 roku, a w sierpniu 1632 roku student Izaak Kluge, ordynowany w kościele zamkowym w Królewcu, który w 1636 roku odszedł do Bohnsack na Mierzei. Abraham Hartwich podaje też, że pastor Jan Sommer, zmarły 5 marca 1632 roku, spoczął w kościele, który za czasów Hartwicha był katolicki, i wnioskuje stąd, że luterański pastor głosił wtedy kazania w tej świątyni.

Kiedy stanął tu pierwszy kościół, nie wiadomo — Harnoch przypuszczał, że urządzono go w jednym z gospodarstw. Kiedy zbudowano dom kościelny, Hartwich nie zdołał ustalić. Protokół wizytacyjny z 1647 roku określa tutejszy dom modlitwy słowem „synagoga” — tak kancelaria kościelna nazywała wtedy zbory ewangelickie, podobnie jak w Kaczynosie.

Żuławki miały też udział w powstaniu sąsiednich parafii. Kościół w Starej Wsi (Altendorf) zniszczyli podczas wojny szwedzkiej żołnierze; w jego miejsce wzniesiono w 1644 roku nowy, o kilka prętów od wiślanego wału, naprzeciw Żuławek, i to on stał się kościołem parafii Schönbaum, dzisiejszej Drewnicy. Pierwsze kazanie wygłosił w nim 27 listopada 1644 roku, w pierwszą niedzielę Adwentu, ksiądz George Heineccius z Fürstenwerder; on sam otrzymał wtedy powołanie do Schönbaum, a Żuławki dostały własnego duchownego — odtąd obie były osobnymi parafiami.

Według Hartwicha po Heinecciusie pastorem w Żuławkach był magister Jan Witzelius, który z powodu podeszłego wieku sam zrezygnował w 1651 roku; jesienią tego roku kazanie próbne wygłosił i powołanie otrzymał Jerzy Hintz, a w 1662 roku duchownym był magister Jan Jerzy Sendelius. Według Hartwicha w 1678 roku pastorem w Żuławkach był Christian Gitke, który przeszedł potem do Chojnic; w 1681 roku powołano Krzysztofa Mierodulusa, który wskutek prześladowań musiał porzucić urząd, 1 września 1686 roku urząd objął Piotr Henske z Gdańska, w 1694 roku zwolniony na własną prośbę przez pułkownikową Winter, zarządczynię dóbr niedźwiedzickich, a po nim od 28 listopada 1694 roku Jan Pluto ze Śląska, zmarły 28 marca 1699 roku, i Piotr Wolff z Lęborka.

Księgi metrykalne sięgały tu głęboko: chrzty zapisywano od 1714 roku, śluby od 1726, zgony od 1725, z przerwą w latach 1775–1783. Z wyposażenia znany jest pozytyw ufundowany w 1716 roku przez przysięgłego wałowego Albinusa Hamanna; oficjał Jan Mierzejewski próbował zakwestionować ten dar, ale ostatecznie zezwolono na używanie instrumentu. Wykaz darów w księdze kościelnej, spisywany „od początku mojego urzędu”, otwiera wpis pastora Gottfrieda Albrechta Kranicha: w niedzielę Cantate 1725 roku, w dniu objęcia urzędu, ofiarował kościołowi ewangeliarz ze srebrnymi okuciami. Pod 1727 rokiem wykaz notuje pomalowanie ambony. W święto Oczyszczenia Marii, 2 lutego 1772 roku, zagrały w kościele po raz pierwszy nowe organy o 13 głosach, sprawione staraniem witryków. Znane są też puszka na hostie z 1706 roku, dar „Fr.

Elisabet Müllerin”, roboty gdańskiego złotnika Jakoba Beckhausena, oraz dzban z inskrypcją „Mein Gott! Gedencke Meiner im Besten 1757”. Puszka na hostie z 1706 roku nosi znak gdańskiego złotnika Jakoba Beckhausena, choć zmarł on już w marcu 1705 roku. Schmid tłumaczy to tym, że według paragrafu 48 statutu złotników z 1693 roku wdowa po mistrzu mogła prowadzić warsztat jeszcze przez rok i dzień; Constantia Beckhausen zmarła w kwietniu 1707 roku. Z dawnego kościoła zachowała się też chrzcielnica w kształcie kielicha z początku XVIII wieku, zdobiona główkami aniołków, na smukłym trzonie w formie kolumny; wraz z pokrywą ma 1,54 metra wysokości.

Wykaz darów w księdze kościelnej zapisuje, że 25 czerwca 1730 roku, w dniu, który zapis nazywa „drugim ewangelickim świętem jubileuszowym”, dwaj gospodarze, teść i zięć, ofiarowali kościołowi nową chrzcielnicę wykonaną przez snycerza z Gdańska, a 8 sierpnia tego roku gdański lekarz z żoną podarowali do niej nakrycie obszyte złotymi koronkami i białą chustę z obszyciem do jej okrycia; wszystko to poświęcono w uroczystym kazaniu 3 września 1730 roku, w 13. niedzielę po Trójcy Świętej. Wykaz nie mówi, czy chodzi o chrzcielnicę opisaną przez Schmida. Dzban z inskrypcją z 1757 roku nosi znak złotnika Christopha Heckera, mistrza w latach 1751–1784.

Odrębna flamandzka gmina mennonicka Żuławki–Niedźwiedzica, samodzielna od 1740 roku, miała drewniany dom modlitwy wzniesiony w 1768 roku za zgodą biskupa chełmińskiego, położony na gruncie Żuławek — budynek zrębowy na kamiennej podmurówce, na rzucie prostokąta o wymiarach około 21 × 11 metrów. Przetrwał wojnę i lata powojenne, a spłonął w 1990 roku jako ostatni tradycyjny drewniany dom modlitwy mennonitów w Polsce.

Według Jana Wiśniewskiego opis diecezji pomezańskiej z 1785 roku notuje, że protestanci stanowili wtedy dwie trzecie mieszkańców katolickiej parafii Żuławki: 612 ewangelików (300 mężczyzn i 312 kobiet) wobec 245 katolików. Opiekę duszpasterską sprawowali nad nimi dwaj pastorzy, mieszkający, jak zapisano, „in Firstenwerder et in Minsterberg” (w Żuławkach i w Münsterbergu); to drugie miejsce Wiśniewski utożsamia ze Starą Kościelnicą.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje pod hasłem „Fürstenwerder, Schottenkrug, Pietzkenbruch” łącznie 564 mieszkańców: 323 luteranów, 189 katolików i 52 mennonitów; parafia luterańska: Żuławki. Kościół, który wtedy stał, zastąpiono w 1821 roku nowym, zbudowanym z drewna w konstrukcji szkieletowej i krytym dachówką, pod patronatem właścicieli gospodarstw.

W 1824 roku Żuławki połączono z parafią w Baarenhof, dzisiejszym Dworku, i dlatego właśnie tę parafię wskazuje dla wsi pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku. Naliczył on tu w 73 domach mieszkalnych i 159 gospodarstwach domowych 768 osób: 395 ewangelików, 309 katolików i 64 innych chrześcijan, na Żuławach zwykle mennonitów.

Około 1860 roku Żuławki były filią parafii w Dworku, w ewangelickiej superintendenturze malborskiej. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Fürstenwerder 76 budynków mieszkalnych i 794 mieszkańców, w tym 428 ewangelików, 303 katolików, 62 mennonitów i jednego Żyda. Katolicy należeli do miejscowej parafii. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom II, 1881) notuje w Żuławkach, po niemiecku Fürstenwerder, 428 ewangelików, 303 katolików, 62 mennonitów i jednego Żyda, szkołę katolicką i protestancką oraz filialny kościół protestancki. Harnoch opisuje Baarenhof i Żuławki jako jedną parafię, liczącą 1375 dusz, z nabożeństwem w Żuławkach co trzecią niedzielę, 63 chrztami, 18 ślubami, 1436 komunikantami i 37 pogrzebami rocznie; cmentarze były w obu wsiach, w obu stały też kościoły katolickie.

Od 1890 roku wznoszono we wsi ceglany kościół ewangelicki z masywną wieżą, na rzucie wydłużonego prostokąta z wyodrębnionym prezbiterium; w 1891 roku konsekrował go Emil Heinrich Taube. Stanął na miejscu drewnianego poprzednika z 1821 roku. Kościół z lat 1890–1891 zbudował inspektor wałowy Götter z Malborka, po niemiecku Marienburg, emerytowany budowniczy rządowy; wzniesiono go z nieotynkowanej cegły, z masywną wieżą, w formach neogotyckich. Z dawnego kościoła zachował się między innymi obraz ołtarzowy przedstawiający Ostatnią Wieczerzę, malowany olejno na płótnie. W kościele była tablica pamiątkowa ku czci uczestników wojen wyzwoleńczych, ufundowana 4 lipca 1816 roku.

Skarbona na ofiary miała postać malowanej skrzyni z napisami „Arm und Reich — im Tode gleich” oraz „Legt nach Vermögen ein / Gott wird Vergelter seyn / Und glaubt, wer willig giebt / Der wird von Gott geliebt” i datą 1 stycznia 1818 roku. Srebrny kielich wysokości 22 centymetrów, na ośmiodzielnej stopie, ufundowała w 1870 roku Regina Pohlmann; jest to robota gdańska, wykonana przez M. Stumpfa.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że tutejsza gmina kościelna, wymieniona pod osobnym numerem, liczyła wtedy 381 ewangelików; patronami byli wolnochełmińscy właściciele gospodarstw bez względu na wyznanie, a obsługiwał ją pastor Albert Krüger z Dworku (Barenhoff), urzędujący od 1888 roku. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Żuławkach liczyła wtedy 331 ewangelików. Nie miała własnego pastora — obsługiwał ją urząd parafialny w Dworku (Barenhof), gdzie od 1918 roku pastorem był Franz Jeroschewitz. Zdewastowany po 1945 roku, został rozebrany w 1967 roku.

Robert Ziemiański opisuje, co działo się z kościołem wcześniej. 31 grudnia 1957 roku gdański pastor Edward Dietz wystąpił o jego przydział; opiekował się nim wtedy proboszcz katolickiej parafii Najświętszej Maryi Panny w Żuławkach. Gdy Urząd do Spraw Wyznań zgodził się przekazać kościół luteranom, 5 maja 1958 roku sporządzono protokół zdawczo-odbiorczy. Ewangelicy licznie jednak wyjeżdżali z Żuław za granicę i w Żuławkach nie odprawiono ani jednego nabożeństwa, toteż 4 marca 1960 roku pastor Dietz zrzekł się obiektu. Władze kazały go rozebrać w drugiej połowie lat sześćdziesiątych.

🟡 Źródła nie zgadzają się w trzech szczegółach. Według almanachów z 1897 i 1927 roku gminę obsługiwał urząd parafialny w Barenhof, który utożsamiono tu z Niedźwiedzicą, choć Niedźwiedzica nosiła po niemiecku nazwę Bärwalde, a Baarenhof utożsamiono w innym miejscu z Dworkiem. Spis pastorów w księdze kościelnej podaje, że magistra Witzeliusa powołano w 1641 roku i że w 1651 roku wrócił w rodzinne strony. Rok 1641 podaje też księga pastorów jako rok przeniesienia Heinecciusa do Schönbaum, a według relacji o kościele w Schönbaum Heineccius otrzymał tam powołanie w 1644 roku, przy pierwszym kazaniu w nowym kościele. Sam Abraham Hartwich podaje dwie daty ustąpienia Franciszka Gericciusa: na s. 174 pisze, że musiał on ustąpić przed 1597 rokiem, a na s. 256 — że już w 1579 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w tutejszej parafii 327 ewangelików.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Daniel Ulichius (1593), Johann Sommer (1631), Isaac Kluge (1632), Georg Heineccius (1636), Christoph Mierodolus (1681), Johann Pluto (1694), Peter Wolf (1699), Gottfried Albrecht Kranich (1725), Friedrich Stolle (1736), Benedict Friedrich Bake (1773), Johann Gotthilf Pohl (1792–1798), Johann Jacob Kabitzki (1799), Johann Gottfried Hammer (1808), Johann Daniel Stelter (1811), August Heinrich Hildebrandt (1814), Conrad Gustav Eduard von Schaewen (1816), Johann Christian Eduard Fabricius (1850), Paul Richard Stellmacher (1887–1898), Albert Richard Krüger (1888), Carl Ludwig Jeroschewitz (1906), Walter Siegfried Wodaege (1926), Horst Hundertmark (1935).

Spis pastorów Żuławek prowadzony w księdze kościelnej dodaje do tego wykazu kilka szczegółów. Johanna Gotthilfa Pohla powołał w 1798 roku książę Holstein-Beck do Groß Lindenau, dokąd Pohl odszedł 18 czerwca. W drugi dzień Zielonych Świątek 1798 roku gmina jednogłośnie powołała na pastora kandydata teologii Johanna Davida Wiebego, którego 22 lipca 1799 roku powołały gminy Boręty i Palczewo. Johanna Jacoba Kabitzkiego (w spisie Kapitzky), również kandydata teologii, gmina wybrała jednogłośnie 6 sierpnia 1799 roku, a w urząd wprowadzono go w czerwcu 1800 roku.

Johann Daniel Stelter zapisał w spisie własnoręcznie, że 1 grudnia 1811 roku wygłosił tu kazanie próbne i tego dnia został jednogłośnie wybrany; na zatwierdzenie rejencji zachodniopruskiej czekał w Pillau, po ordynacji urzędował tymczasowo, 7 maja 1812 roku został uroczyście wprowadzony w urząd, a kazanie wstępne wygłosił w niedzielę Exaudi.

Źródła: H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 36; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 174, 256, 257, 258; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. II, hasło „Fuerstenwerder”; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 54; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 427–428; Max Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, nr 42; Viktor Zirkwitz, „Die bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig”, rozprawa 1933, druk Danzig 1940 (wraz z odpisami dokumentów z kościoła w Schönbaum); katalog domów modlitwy mennonitów na ziemiach polskich; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; Wojewódzka ewidencja zabytków, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, arkusz gminy Nowy Dwór Gdański (stan 29 VIII 2026); Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 VI 2026; Państwowy rejestr nazw geograficznych — Główny Urząd Geodezji i Kartografii; ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 64; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 32, nr 34; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 174, 256–257; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 22; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 32; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 144–145, pozycja 32; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 23; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 59; t. 2, s. 464; t. 3, s. 708, 753, 798, 850, 873, 895, 954, 988, 1002; t. 4, s. 1189; t. 5, s. 1372, 1378; t. 6, s. 1563, 1722, 1760, 1777; t. 7, s. 1867, 2007, 2012; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” 18, 2017, s. 55; Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 194–195, 197; Zapiski kronikarskie parafii ewangelickiej w Żuławkach (Fürstenwerder) z lat 1725–1817 („Sonstige Verzeichnisse”), z wykazem darów dla kościoła i spisem pastorów, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6604 (Archion 22268).