Żurawiec — cmentarz mennonicki

Cmentarz mennonicki leży na granicy Żurawca i Węgli-Żukowa, na kwadratowej parceli otoczonej rowami melioracyjnymi, po południowej stronie drogi z Węgli do Żurawca. Jest silnie zdewastowany: z drzew obwiedniowych został szpaler południowy, aleję główną wycięto, nagrobki są połamane i rozkradzione. Pozostały fragmenty tumb, wsporniki w formie pni drzew, betonowy krzyż grobu wojennego oraz jeden słup bramy wjazdowej. W ewidencji zabytków cmentarz figuruje pod adresem Węgle-Żukowo, z datowaniem na połowę XIX wieku.

Żurawiec, po niemiecku Schwansdorf, leżał wśród Żuław Malborskich i — razem z wybudowaniami Marienburger Laachenhaus i Schwansdorfhöfchen — obejmował 721 hektarów bardzo żyznej ziemi.

Parafię w Thiensdorfie ufundowano w czasie, gdy po rozejmie z 1629 roku Żuławy Malborskie pozostały w dyspozycji króla szwedzkiego; kanclerz Axel Oxenstierna powołał ją dokumentem wystawionym w Elblągu. W dokumencie tym wymieniono wśród wsi parafii także Żurawiec. Kościół postawiono po 1636 roku, a gdy podupadł, zgodę na nowy wydano pod warunkiem, że stanie w dobę — zbudowano go w Clementsfähre nad Nogatą, przewieziono nocą i 17 czerwca 1753 roku złożono na miejscu do wieczora. Agathon Harnoch, opisując tę parafię, wymienia domy modlitwy mennonitów w samym Thiensdorfie i w Marchshofie, czyli w Jeziorze i Markusach.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje w Schwansdorf 258 mieszkańców: 169 luteranów, jednego katolika i 88 mennonitów, a w sąsiednim Schwansdorfhöfchen dalszych sześciu luteranów i jedenastu mennonitów.

Hermann Eckerdt (1868) wymienia Żurawiec, po niemiecku Schwansdorf, wśród wsi Małych Żuław mających tak zwane włóki holenderskie — pierwotne osady mennonickie, w jego czasach wciąż w większości zamieszkane przez mennonitów.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Schwansdorf 46 budynków mieszkalnych i 351 mieszkańców, w tym 271 ewangelików, 17 katolików i 63 mennonitów. Wymieniał tu dwie zagrody chałupnicze. Ewangelicy należeli do parafii w Jeziorze; katolicy — do parafii w Thiergarth; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył 323 mieszkańców, wśród nich 208 ewangelików i 15 katolików; do tego 99 osób zapisano w rubryce innych chrześcijan, a jedną w rubryce wyznania mojżeszowego. Słownik geograficzny, podając liczby z 1885 roku, zalicza tych 99 do mennonitów. Ewangelicy i mennonici należeli do Thiensdorfu, czyli do Jeziora. Katolicy chodzili do Thiergarthu.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Harnoch, który przytacza tekst dokumentu fundacyjnego parafii w Thiensdorfie, podaje datę 13 września 1631 roku, Rhesa — 16 lipca 1631 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Jezioro (Thiensdorf) i podaje tu 315 ewangelików.

Źródła: H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 171; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau, Kreis Marienburg, s. 14–15, poz. 118; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom X, hasło Schwansdorf; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 429, 442–443; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 214; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 44, nr 133–134; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 159–160, pozycja 130; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37.