Zwartówko — cmentarz ewangelicki

W Zwartówku najstarszy odczytany nagrobek na cmentarzu pochodzi z 1898 roku; w źródłach nie znaleziono daty założenia. Zajmuje około 0,26 hektara, z czego około 0,18 hektara to dziś wolna przestrzeń. Ma plan kwadratu lub prostokąta i aleję osiową; wojewódzka ewidencja zabytków notuje go na działce 29. Zachowały się groby dziecięce, ziemne, z krzyżami, murowane groby dorosłych i kwatery rodzinne.

Po 1945 roku cmentarz przekształcono w katolicki i część niemieckich nagrobków pozostawiono, ale teren jest zaniedbany i zarośnięty, a napisy częściowo czytelne. Karta konserwatorska z 15 listopada 1984 roku określa go jako czynny.

Zwartówko to niewielka kaszubska wieś w gminie Choczewo; przed 1945 rokiem należała do powiatu lęborskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.) w prowincji Pomorze i rejencji koszalińskiej. Po niemiecku nazywano ją Klein Schwartow, ale spis powszechny, Franz Schultz i Słownik geograficzny zgodnie zapisują formę Schwartowke. W 1364 roku komtur gdański Ludeke von Essen nadał Piotrowi Lettowowi na prawie polskim trzecią część Zwartowa; „die cleyne Swartow”, jak nazwano wieś w 1437 roku, wydzieliła się — jak wynika z opisu granic udziału Lettowa — nie z tej trzeciej części, lecz z pozostałych dwóch trzecich. W zapisie z 1437 roku wieś figuruje jako „trzecia część” i płaci od niej 21 skojców. Obok Jatzkowów, których przywilej lenny z 1527 roku objął cały łańcuch okolicznych dóbr, siedzieli tu Lantowowie. W połowie XVII wieku obie rodziny znikają, a majątek przechodzi do Krockowów.

W 1784 roku Zwartówko leżało tuż przy Zwartowie. Obok folwarku mieszkali trzej gospodarze i trzech zagrodników — razem dziewięć dymów. Schultz opisuje Zwartówko jako gminę wiejską o charakterze chłopskim, liczącą 257 mieszkańców, w okręgu urzędowym Zwartowo; część wsi zachowała status dóbr rycerskich do 1906 roku — rozporządzeniem gabinetowym z 6 czerwca tego roku wykreślono je z matrykuły.

W źródłach nie znaleziono kościoła we wsi. Wizytacja z 1658 roku wylicza Wielkie i Małe Zwartowo wśród wsi parafii w Salinie (Saulin), której kościołem filialnym była świątynia w Zwartowie; oba kościoły obsługiwał duchowny saliński. Słownik geograficzny notuje tu stan z 1885 roku: 218 mieszkańców, w tym 213 ewangelików i 5 osób wyznania mojżeszowego, przy 19 domach, 34 dymach i 265 hektarach.

Spis z 2 grudnia 1895 roku zapisał w Zwartówku 240 ewangelików i 3 osoby wyznania mojżeszowego, bez katolików. W tym spisie Zwartówko przypisano do parafii w Salinie; urząd stanu cywilnego i okręg urzędowy miało wtedy w Zwartowie. W lutym 1889 roku urządzono w Zwartowie wikariat, a w 1902 roku — na podstawie dokumentu z 14 i 23 listopada 1901 roku — wydzielono samodzielną parafię. Schultz zapisał, że świątynię w Zwartowie oddano do użytku w 1897 roku, a rejestr zabytków podaje 1929 rok.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912; Gemeindelexikon für die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Lauenburg; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 261–262; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; wojewódzka ewidencja zabytków (WUOZ Gdańsk); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1081.