Zwartowo — cmentarz ewangelicki

Po 1945 roku zwartowski kościół przejął i konsekrował Kościół rzymskokatolicki jako świątynię parafialną pod wezwaniem świętego Józefa, a cmentarz dawnej gminy ewangelickiej stał się cmentarzem tej parafii. Ewidencja konserwatorska notuje go na działce 8/8, po wschodniej stronie wsi, obok założenia dworsko-parkowego, i podaje, że służy jako cmentarz parafialny katolicki.

Schwartow — dziś Zwartowo — leżało do 1945 roku w powiecie lęborskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszalińskiej i prowincji Pomorze. Ludeke von Essen, komtur gdański, nadał 6 stycznia 1364 roku Piotrowi Littowowi (Lettow) na prawie polskim trzecią część dóbr wraz z trzynastoma włókami w Kiełpinie — z obowiązkiem służby w lekkiej zbroi, pomocy przy budowie zamków i czynszem siedmiu wiardunków na świętego Marcina. Resztę, „wielkie Zwartowo”, dzierżył wtedy Przedma ze Zwartowa, zarządca dóbr zakonnych. W pierwszym znanym przywileju lennym, jaki otrzymali von Jatzkowowie, wystawionym w Szczecinie 3 lipca 1527 roku, figuruje „groten Schwartow”. W przywileju tym Zwartowo stoi w całym łańcuchu wsi — obok Borkowa, Przebendowa, Kierzkowa, Jackowa, Sasina i Bergensina.

W 1784 roku Zwartowo było siedzibą szlachecką dwie mile na północny wschód od Lęborka, nad strumieniem. Obok folwarku mieszkało ośmiu gospodarzy, siedmiu zagrodników i nauczyciel; był młyn wodny, karczma, kuźnia, owczarnia i folwark zwany die Brille — razem 27 dymów. Tutejszy kościół był filią Salina.

Ksiądz Jakub Fankidejski odnotował, że przed Reformacją Damalewicz wymienia zwartowską świątynię wśród parafialnych, a Cramer zalicza ją do kościołów szlacheckich wzniesionych w czasach krzyżackich. Fankidejski dodaje, że kościoła nie odzyskali katolicy, bo patronat był prywatny. W 1658 roku, jak notuje Fankidejski, „predykant ze Zawolina” odprawiał w zwartowskim kościele nabożeństwo luterskie; Zawolinem nazywa on Salino.

Słownik geograficzny notuje stan z 1885 roku: 393 mieszkańców, w tym 391 ewangelików i 2 katolików, przy 30 domach i 73 dymach, 1196 morgach roli ornej, 68 morgach łąk i 394 morgach lasu. W spisie z 2 grudnia 1895 roku i Zwartowo, i sąsiednie Zwartówko figurują przy parafii w Salinie; ten sam spis zapisał tu 462 ewangelików i 2 katolików. Katolicy podlegali wtedy parafii w Lęborku.

W lutym 1889 roku utworzono w Zwartowie wikariat, a w 1897 roku oddano do użytku nowy kościół. W Zwartowie stoi dziś murowana, neogotycka świątynia; oddanie kościoła do użytku w 1897 roku zapisał też Franz Schultz. W 1901 roku — Müller wskazuje dokument z 14./23 listopada — erygowano samodzielną gminę kościelną ze stanowiskiem proboszcza, z dniem 1 stycznia 1902 roku. Przyłączono do niej z parafii salińskiej ewangelików Zwartowa z folwarkami Münsterhof i Waldhof, Zwartówka, Tawęcina z folwarkami Evertshof, Gossentin i Karlkow, Wielkiego i Małego Borkowa oraz Bonswitz, a z parafii charbrowskiej — wieś Stresow.

Franz Schultz podaje, że obszar dworski Zwartowo liczył 2011 hektarów i 412 mieszkańców, a sąsiednie Zwartówko 257. W 1925 roku na 835 mieszkańców przypadało 793 ewangelików, 20 katolików i 8 osób wyznania mojżeszowego. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako siedzibę parafii i podaje 2240 dusz oraz miejsca kazań w Tawęcinie i Przebendowie, oba oddalone o 5 kilometrów. Pastorem był Paul Klopsch.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); Franz Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, s. 261–262; ksiądz Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 229–230; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Gemeindelexikon für die Provinz Pommern (spis powszechny z 2 XII 1895), s. 194–195; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1081; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 113–114.