Zwartowo — kościół ewangelicki

Zwartowo — po niemiecku Schwartow — było przed 1945 rokiem wsią kościelną w powiecie lęborskim, siedzibą własnej parafii ewangelickiej i okręgu urzędowego. Stoi tu murowany, ceglany kościół neogotycki. Po 1945 roku ludność niemiecką wysiedlono, a kościół przejęto na rzecz Kościoła rzymskokatolickiego — dziś jest to kościół parafialny pod wezwaniem świętego Józefa, wpisany do rejestru zabytków 6 czerwca 1988 roku pod numerem A-1231.

Według Schultza kaplica w Zwartowie powstała przed Reformacją. W wykazie ewangelickich domów modlitwy dekanatu lęborskiego, sporządzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710–1711, Zwartowo figuruje jako kaplica. W 1719 roku parafia w Salinie razem z filią w Zwartowie zapisała sześćdziesiąt dziewięć chrztów, osiem osób zaślubionych i szesnastu zmarłych.

Zwartowo było jednym z dwóch miejsc na tym obszarze, gdzie pracowali duchowni reformowani: tu od 1677 roku, w Charbrowie w latach 1671–1736. Według Aleksandra Klempa (1994, s. 138–139) zbory reformowane w Charbrowie i Zwartowie (przez pewien czas z filią w Lęborku) od początku obsadzano ministrami z Leszna i podporządkowano Jednocie Braci Czeskich w Lesznie. Od 1691 roku pastorem tutejszego zboru był Samuel Wilhelm Kazur, który w czerwcu 1717 roku objął zbór w Krokowej (s. 222); w kwietniu 1718 roku minister Jan W. Joung ze Zwartowa był na konwencie pruskim wśród duchownych, którzy domagali się wyboru konseniora pruskiego (s. 140). 18 maja 1737 roku Jerzy E. Krokowski powołał Dawida Behra na ostatniego duchownego reformowanego zboru w Zwartowie (s. 222).

Według autora z akt zboru zachował się jedynie wykaz dzieci ze Zwartowa i Lęborka, które w latach 1734–1768 po raz pierwszy przystąpiły do komunii (AP Gdańsk, Akta zboru reformowanego w Zwartowie, 972/1; s. 140). Duchowni zwartowscy mieszkali w Lęborku, ponieważ tutejsza plebania groziła zawaleniem; po śmierci ostatniego z nich zbór obsługiwał pastor ze Słupska, a od 1781 roku duchowny z Krokowej. Opis Pomorza z 1784 roku odnotowuje, że zanim w Lęborku ustanowiono duchownego reformowanego, tamtejsza gmina, by przystąpić do Wieczerzy Pańskiej, jeździła dwie mile do Zwartowa. Schultz dodaje, że za starosty von Grumbkowa (1718–1752) reformowani otrzymali salę na zamku lęborskim, a ich pastor, wcześniej związany ze Zwartowem, został duchownym zamkowym.

Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku Zwartowo, po niemiecku Schwartow, liczyło dwadzieścia siedem ognisk (domostw) i miało nauczyciela (Schulmeister), a tutejszy kościół był filią Salina. Obok folwarku mieszkało wtedy ośmiu gospodarzy i siedmiu zagrodników; był młyn wodny, karczma, kuźnia, owczarnia i folwark zwany die Brille. Wieś leżała dwie mile na północny wschód od Lęborka, nad strumieniem.

Słownik geograficzny podaje dla 1885 roku 391 ewangelików i dwóch katolików, należących do parafii katolickiej w Lęborku. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku w obwodzie dworskim zapisano 462 ewangelików i dwóch katolików; w 1925 roku spośród 835 mieszkańców 793 było ewangelikami, 20 katolikami, a ośmioro — wyznania mojżeszowego.

Po generalnej wizytacji kościelnej z 1887 roku, w lutym 1889 roku, utworzono tu wikariat; pierwszym wikariuszem był Karl Friedrich Vertraugott Reichert. Pod koniec 1897 roku, z okazji poświęcenia, kościół w Zwartowie otrzymał bogate dary: od cesarzowej Biblię ołtarzową, od pana von Rexina z Woedtke dywan ołtarzowy, od pani Neitzke, żony właściciela majątku Bąsewice, haftowaną nakrywę chrzcielnicy, od panny G. von Tesmar z Groß Borkow haftowane nakrycie ołtarza, od panny L. Modro z Gossenthin haftowane nakrycie pulpitu ambony, od rentiera Kohnkego z Britzig figurę Chrystusa według Thorvaldsena, a od panny Elisabeth Kohnke z Billerbeck Biblię na ambonę. Parafią Zwartowo stało się na mocy dokumentu z 14 i 23 listopada 1901 roku, z dniem 1 stycznia 1902 roku. Parafię wydzielono z parafii w Salinie oraz z charbrowskiego Stresowa i dano jej własnego proboszcza.

Duchowni zmieniali się przez pierwsze lata co rok albo dwa, aż do Eduarda Richarda Karla Roi, wprowadzonego 27 listopada 1904 roku.

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku w Zwartowie, po niemiecku Schwartow, po pierwszym wikariuszu Reichercie (1889–1890) posługiwali: Wilhelm Hensel (1890–1893), Max Gerlach (1893–1894), Gustav Manzke (1894–1895), Johannes Knieß (1895–1896), Malte Karitzky (1896–1897), Paul Ernst Kohnke (1897–1898) i Friedrich Daske (1898–1904, od 1902 roku jako pierwszy pastor parafii). W maju 1904 roku Daske został powołany na diakona w Polzin w synodzie Belgard, a wolną parafię w Zwartowie, bez patrona, obsadzaną wyborem gminy, ogłoszono z pensją 1800 marek i 300 marek dodatku mieszkaniowego. W maju 1913 roku Roi został powołany na diakona w Letschin w diecezji Frankfurt II.

W 1914 i 1927 roku pastorem w Zwartowie był Klopsch. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 2240 dusz oraz miejsca kazań w Tawęcinie i Przebendowie, oba oddalone o 5 kilometrów. Parafia była wolna od patronatu, a pastorem był od 16 czerwca 1913 roku Paul Klopsch.

Strona diecezji pelplińskiej podaje, że kościół konsekrował 26 czerwca 2008 roku biskup diecezjalny pelpliński Jan Bernard Szlaga, a wcześniej, w 1947 roku, biskup gorzowski erygował parafię pod wezwaniem świętego Józefa Oblubieńca Najświętszej Maryi Panny.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Rejestr zabytków datuje kościół na 1929 rok, a Franz Schultz zapisał w 1912 roku, że nabożeństwa w kościele w Zwartowie zaczęto odprawiać w 1897 roku.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1081; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 261; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XIV, Warszawa 1895; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, 1912, s. 161, 174, 277, 435–437; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, s. 261–262; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 346; B. Szady, „Geografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II połowie XVIII w.”, Lublin 2010, s. 149, przyp. 206 (za E. Müllerem); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1036; „Specification Wie viel in denen Landen Lauenburg und Bütow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719”, Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; „Neues Adreßbuch der Stadt Stolp i. P.”, Stolp i. P. 1914, s. 325; „Heimatkalender für den Kreis Lauenburg i. Pom.”, Lauenburg i. Pom. 1928, s. 37; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1081; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 113–114; „Der Reichsbote” (Berlin), 17 grudnia 1897 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 4 maja 1904 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Neueste Nachrichten” (Berlin), 10 maja 1904 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Neueste Nachrichten” (Berlin), 4 maja 1913 roku, s. 17 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 138–140, 222.