Żychce — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Żychcach figuruje w gminnej ewidencji zabytków i w gminnym wykazie cmentarzy nieczynnych, który datuje go na połowę XIX wieku i podaje powierzchnię 0,06 hektara. Gminny program opieki nad zabytkami dla Gminy Konarzyny na lata 2023–2026 wymienia go w gminnej ewidencji zabytków jako cmentarz ewangelicki z połowy XIX wieku. W karcie cmentarza z 30 października 1992 roku opisano jego położenie, granice i stan zachowania.

Żychce w gminie Konarzyny (powiat chojnicki) były, podobnie jak sąsiednie Ciecholewy i Konarzyny, wsią kaszubskiej drobnej szlachty. Benedykt Reszka wymienia je wśród dwunastu miejscowości szlacheckich — obok Borzyszków, Brzeźna Szlacheckiego, Gliśna, Łąkiego, Lipnicy, Kiedrowic, Ostrowitego, Prądzony, Konarzyn, Konarzynek i Ciecholew — w których, jak pisze, „luteranizm wyrządził mniej szkody katolicyzmowi niż w innych częściach obecnej diecezji chełmińskiej”, bo starosta człuchowski nie miał na nie bezpośredniego wpływu. W samych Konarzynach właściciele przyjęli byli wiarę ewangelicką, ale około 1600 roku wrócili do katolicyzmu.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Żychce dzieliły się na dwa działy: A należał do Jana Żychckiego, potem do jego syna Macieja i wnuków Ludwika i Jakuba Gskrąka-Żychckich; B — do Ludwika Prądzyńskiego i jego syna Andrzeja, od 1747 roku do Albrechta Prądzyńskiego i jego syna Jana, od 1764 roku do Łukasza Tuszyńskiego i jego żony Barbary z Wiesiołowskich, a od 1767 roku do Andrzeja Prądzyńskiego. W wykazie wasali z 1774 roku w Żychcach mieszkali dwaj współwłaściciele: 30-letni Jakub Pruski i 23-letni Ludwik Żychcki.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Sichts jako majątek rycerski. Notował tu 18 domów mieszkalnych i 188 mieszkańców, w tym 106 ewangelików i 82 katolików. Ewangelicy należeli do parafii Sampohl; katolicy — do parafii Groß Konarzin; miejscowość miała własny okręg szkolny.

W kolejnych spisach udział ewangelików malał. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku ujął Żychce (Sichts) jako obszar dworski i naliczył 535 mieszkańców: 153 ewangelików i 382 katolików. Zestawienie Benedykta Reszki według stanu z 1 grudnia 1910 roku daje 619 mieszkańców, wśród nich 90 ewangelików. Pierwszy spis Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku zastał 26 ewangelików na 561 mieszkańców w pięćdziesięciu pięciu domach, przy 535 katolikach. Narodowość polską podały wtedy 554 osoby, niemiecką siedem. W samych Żychcach — dworze, folwarku i cegielni razem — mieszkało 317 osób, w tym 21 ewangelików.

W 2007 roku wieś liczyła 396 mieszkańców.

Parafię ewangelicką wskazuje spis z 1885 roku: Żychce należały, tak jak Konarzyny i Konarzynki, do parafii w Sąpolnie (Sampohl). Tabela Reszki, z której pochodzą liczby z 1910 roku, nosi tytuł „Ewangelicy w miejscowościach sąsiadujących z Borowym Młynem” i zalicza Żychce do wsi sąsiednich. Parafia ewangelicka w Borowym Młynie, istniejąca do 1945 roku, obejmowała część dzisiejszej gminy Konarzyny, ale Żychec nie ma w żadnym z zachowanych wykazów jej miejscowości. Parafii ewangelickiej w Konarzynach źródła nie znają.

W połowie lat dziewięćdziesiątych XIX wieku Słownik geograficzny opisywał Żychce (Sichts) jako dobra rycerskie w powiecie człuchowskim, liczące 2727 hektarów, w tym 1198 hektarów roli ornej, 176 hektarów łąk i 530 hektarów lasu. Stacja pocztowa i parafia katolicka znajdowały się w Konarzynach, a na miejscu działały szkoła ewangelicka i agencja pocztowa. W majątku pracowały cegielnia i wiatrak, prowadzono też hodowlę bydła, owiec i koni.

W 1885 roku wieś wraz z dziewięcioma przyległościami miała 54 domy i 91 dymów. Osobno ujęto leśniczówkę Żychce z jednym domem i pięcioma mieszkańcami oraz folwark Żychce z jednym domem i dziewiętnastoma mieszkańcami.

Majątek rycerski Sichts w powiecie człuchowskim należał w 1903 i 1909 roku do Konstantina von Petersdorffa, posiadacza majoratu w Buddendorfie, i był dzierżawiony przez kapitana Adolfa von Petersdorffa. W 1912 roku właścicielem był Adolf von Petersdorff. W 1928 roku majątek był podzielony między Tadeusza Lerchenfelda (1000 hektarów) i Hansa Petersdorffa (977 hektarów, Żychce i Nieprzyląg).

W 1936 roku 300 hektarów ziemi Lerchenfelda wpisano do wykazu przymusowego wykupu i do 1937 roku państwo je przymusowo wykupiło; w 1939 roku do wykazu wpisano kolejne 210 hektarów.

Karta cmentarza z 30 października 1992 roku podsumowuje jego stan słowami: „brak nagrobków, drzewostan w pełnym rozwoju”. Cmentarz leżał dwieście metrów na zachód od dziedzińca gospodarczego dawnego Państwowego Gospodarstwa Rolnego, wśród pól i starego sadu, a jego granice i jednokwaterowy, regularny układ były jeszcze czytelne, choć rozmieszczenie mogił uległo zatarciu. Zachowała się wtedy jedna mogiła ze zniszczonym nagrobkiem z 1945 roku oraz zwarty starodrzew: trzynaście dębów, dwa świerki i dwie brzozy w dobrym stanie zdrowotnym.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Sąpolno (Sampohl) i podaje tu 90 ewangelików w obszarze dworskim (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 164–165, poz. 136; Benedykt Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008, s. 14 i s. 82; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 15, poz. 38; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Studium/plan zagospodarowania gminy Konarzyny — wykaz cmentarzy nieczynnych (cmentarz ewangelicki w Żychcach, połowa XIX wieku, 0,06 hektara); Gminny program opieki nad zabytkami dla Gminy Konarzyny na lata 2023–2026 (uchwała nr XXXV/293/2023 z 1 czerwca 2023 roku); karta cmentarza w Żychcach, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 590 (s. 23), nr 591 (s. 23), nr 1389 (s. 134–135); „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 146; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 262; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 174; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1936 nr 11 poz. 108, pozycja 98; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 134; „Pomorski Dziennik Wojewódzki” 1937, nr 9; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1247; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XIV, hasło „Zychce”; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 144–145; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.