Dziedzictwo pogranicza

Mennonici — sąsiedzi znad Wisły

W XVI wieku na podmokłe, jeszcze nieosuszone Żuławy Wiślane zaczęli napływać osadnicy z Niderlandów — Holendrzy i Fryzowie. Byli mennonitami, czyli nowochrzczeńcami (anabaptystami). Nazwę ruch wziął od Menno Simonsa (1496–1561), Fryza i byłego księdza katolickiego, który stał się jego czołową postacią. Przybyszów nazywano osadnikami olęderskimi lub holenderskimi, a wśród nich wyróżniano dwie grupy: flamandzką i fryzyjską.

Uciekali przed prześladowaniami religijnymi. Polskie władze przyjęły ich chętnie, ponieważ byli znakomitymi specjalistami od melioracji — osuszania terenów zalewowych i zakładania polderów. Osuszyli między innymi bagna w okolicach Gdańska oraz rozległy obszar wokół jeziora Druzno na Żuławach Elbląskich. Budowali kanały i wiatraki, zakładali wsie, a ich praca zwiększyła dochody Gdańska i ożywiła wymianę handlową miasta.

Warto pamiętać o jednym rozróżnieniu. Mennonici to odrębne wyznanie — nie byli ani luteranami, ani ewangelikami reformowanymi. Należeli jednak do tego samego wielowyznaniowego pogranicza, które przez stulecia tworzyło Pomorze. Sąsiadowali z ewangelikami i katolikami, a wspólnie z nimi kształtowali krajobraz i kulturę tej ziemi.

Po mennonitach pozostał sam krajobraz Żuław — sieć kanałów i wsi — a także cmentarze i rozproszone ślady osadnictwa. Atlas naszego portalu obejmuje również obiekty mennonickie, dlatego ich dziedzictwo można dziś odnaleźć na mapie razem z pamiątkami ewangelickiego Pomorza.

Gdzie ich szukać

Atlas notuje dziś kilkadziesiąt obiektów mennonickich — głównie cmentarzy i dawnych domów modlitwy. Niemal wszystkie leżą w delcie Wisły, na Żuławach, bo to tam mennonici osiedli najgęściej. Aktualny rozkład według powiatów podajemy na stronie Dziedzictwo w liczbach.

Kilka najważniejszych śladów można obejrzeć osobno: Nowy Dwór Gdański (Tiegenhof) — główne miasto środkowych Żuław; Stogi Malborskie (Heubuden) — największa wiejska gmina mennonicka tych stron; Orłowskie Pole (Orlofferfelde) — jedna z najstarszych gmin na Żuławach, założona w 1562 roku; oraz Cyganek (Tiegenhagen) ze wspólnym cmentarzem jedenastu wsi.