Dziedzictwo pogranicza · sąsiedzi
Żydzi Pomorza — sąsiedzi, których już nie ma
Ten portal opowiada przede wszystkim o ewangelikach. Ale świat, który zniknął z Pomorza, miał więcej warstw niż jedną. Obok luteranów i mennonitów żyli tu przez wieki Żydzi — w Gdańsku i w dziesiątkach mniejszych miast, ze swoimi synagogami, szkołami i cmentarzami. Byli częścią tego samego wielowyznaniowego pogranicza. Dlatego, choć to osobna wspólnota, należy im się na tej mapie pamięci własne miejsce.
Ich los był jednak inny i cięższy niż pozostałych. Tam, gdzie ziemie te należały do Rzeszy, synagogi płonęły już w noc kryształową z 9 na 10 listopada 1938 roku. Tam, gdzie w latach 1920–1939 leżały w granicach Polski, zniszczenie przyszło z niemiecką okupacją po 1939 roku. A potem przyszła Zagłada, która nie zostawiła prawie nikogo. Po większości gmin nie ma dziś nawet budynku — jest pusty plac, parking albo dom, o którym mało kto pamięta, czym był.
Poniżej — miasta naszego terenu, w których istniała gmina żydowska. Każdy opis sprawdziliśmy w źródłach wymienionych na końcu strony; tam, gdzie źródła podają co innego, przytaczamy obie wersje.
Bytów
Pierwsza rodzina żydowska osiedliła się w Bytowie (niem. Bütow) w 1728 roku. Najwięcej Żydów mieszkało tu w 1871 roku — 365 osób; w 1905 roku było ich 226, a w 1938 już tylko 39. Synagoga stała przy dawnej Synagogenstraße, dzisiejszej ulicy Młyńskiej: Wirtualny Sztetl podaje, że urządzono ją w 1847 roku, miejscowy portal — że murowany budynek powstał w 1883 roku. W noc kryształową 1938 roku została spalona i zrównana z ziemią. Cmentarz żydowski przy ulicy Derdowskiego założono na początku XIX wieku i zniszczono w listopadzie 1938 roku; nie zachował się po nim żaden ślad. W 2011 roku przy remoncie ulicy Bernarda Wery odnaleziono fragmenty macew. Żydów, którzy zostali w mieście, wywieziono prawdopodobnie na wschód transportem z 10 lipca 1942 roku.
Czarne
W Czarnem (niem. Hammerstein) gmina żydowska istniała już na początku XIX wieku: w 1831 roku liczyła 142 osoby, w 1880 — 195, a w 1925 — 61. Synagoga, wzniesiona przed 1930 rokiem, stała przy dzisiejszej ulicy Parkowej. Cmentarz żydowski leżał przy dzisiejszej ulicy Złotej, z wejściem od ulicy Lipowej; według Wirtualnego Sztetla założono go w połowie XIX wieku. W noc kryształową nazistowskie bojówki zniszczyły synagogę i żydowskie sklepy, a w 1940 roku nielicznych już Żydów z Czarnego deportowano do obozu w okolicach Piły, skąd wywieziono ich na wschód i zamordowano. Ostatni pochówek na cmentarzu odnotowano w 1940 roku. Nagrobki się nie zachowały; po wojnie stał tu jeszcze ceglany mur wysokości około dwóch metrów, rozebrany w latach dziewięćdziesiątych XX wieku.
Człuchów
Gmina żydowska w Człuchowie (niem. Schlochau) istniała od drugiej połowy XV wieku. W 1890 roku liczyła 436 osób, w 1937 — około 97. Według serwisu miasta osada żydowska z synagogą, szkołą i sądem powstała na przedmieściu chojnickim. Pierwszą synagogę wzniesiono w 1570 roku przy Neumarkt, późniejszym placu Wolności, nową — w drugiej połowie XIX wieku; naziści spalili ją w noc kryształową z 9 na 10 listopada 1938 roku. Cmentarz żydowski, założony w XVIII wieku (pierwsza wzmianka pochodzi z 1748 roku), leży przy skrzyżowaniu alei Wojska Polskiego i ulicy Szkolnej. Dewastowano go w latach 1939–1945 i jeszcze po wojnie. Dziś w miejscu synagogi stoi galeria handlowa, a na terenie cmentarza są park, szkoła i domy mieszkalne.
Debrzno
Gmina żydowska w Debrznie (niem. Preußisch Friedland) miała własną szkołę religijną; w 1816 roku liczyła 96 osób, w 1890 — 242, a w 1925 — 118. Na synagogę zaadaptowano dawny spichlerz — Wirtualny Sztetl podaje rok 1889, serwis miejski 1829. Według Wirtualnego Sztetla w latach 1900–1901 wzniesiono nową synagogę przy dzisiejszej ulicy Niepodległości i to ją zniszczono w noc kryształową w listopadzie 1938 roku; serwis miejski pisze o zniszczeniu budynku spichlerza. Cmentarz żydowski założono pod koniec XVIII wieku; Wirtualny Sztetl umieszcza go przy ulicy Mokotowskiej, serwis miejski przy Strzeleckiej. Źródła różnie opisują też jego stan: według jednych nagrobki się nie zachowały, a teren zabudowano, według serwisu cmentarze-zydowskie.pl ocalały nieliczne macewy.
Gdańsk
Gmina Synagogalna w Gdańsku (niem. Danzig) powstała z połączenia kilku gmin — Gedanopedia podaje rok 1883, Wirtualny Sztetl 1884. W samym mieście mieszkało w 1929 roku 5871 Żydów; inne źródło podaje blisko 12 000 w 1937 roku. Symbolem gminy była Wielka Synagoga przy Reitbahnstraße, dzisiejszej ulicy Bogusławskiego, otwarta w 1887 roku (15 września według Wikipedii, 15 listopada według Wirtualnego Sztetla). W czasie zajść w listopadzie 1938 roku ocaliła ją grupa żydowskich weteranów. W 1939 roku gmina sprzedała swoje nieruchomości; rozbiórkę synagogi rozpoczęto na początku maja 1939 roku. Żydów, którzy zostali w mieście, deportowano od marca 1941 do połowy 1943 roku, między innymi do Terezina i Auschwitz. Dziś większą część tego terenu zajmuje Gdański Teatr Szekspirowski; zarys synagogi zaznaczono w bruku, a w 2018 roku odsłonięto jej makietę.
Gdynia
W międzywojennej Gdyni Żydzi byli najliczniejszą mniejszością wyznaniową: w 1931 roku było ich 84, w 1938 — około 4500. Siedzibę gminy przeniesiono w 1937 roku z Wejherowa do Gdyni. Działały dwa domy modlitwy: pierwszy od 1933 roku przy ulicy Kilińskiego 10, drugi od 1935 roku przy ulicy Władysława IV 10; na początku 1939 roku gmina postanowiła przenieść się z Kilińskiego na Starowiejską 17. Własnego cmentarza Gdynia nie miała — zmarłych grzebano na cmentarzach w okolicy; gdyński portal wymienia Bolszewo, Puck, Kartuzy i Kościerzynę. Po wkroczeniu wojsk niemieckich 14 września 1939 roku zatrzymanych osadzano w obozach w Nowym Porcie, Brzeźnie i Sztutowie, a 12 października 1939 roku zaczęły się masowe wysiedlenia. Z około 4500 osób po wojnie wróciły 33.
Gniew
W Gniewie (niem. Mewe) żydowska gmina wyznaniowa liczyła w 1816 roku 192 osoby, a w 1890 — 142. Zanikła jeszcze przed wojną: w 1933 roku synagoga przeszła pod zarząd gminy ze Świecia. Synagoga powstała w 1820 roku z przebudowy domu sąsiadującego z budynkiem bramnym zamku; Wirtualny Sztetl umieszcza ją przy dzisiejszej ulicy Zamkowej, Wikipedia — przy Wąskiej. W 1939 roku Niemcy zniszczyli ją całkowicie. Cmentarz żydowski, założony w XIX wieku, miał od 0,2 do 0,3 hektara; Wirtualny Sztetl podaje jako jego adres ulicę 7 Marca, serwis „Zawsze Pomorze” — dzisiejszą ulicę Chałubińskiego. Jest zlikwidowany i nieogrodzony; po dewastacjach z czasów wojny i PRL nie zachował się na nim żaden nagrobek.
Kartuzy
W Kartuzach (niem. Karthaus) Żydzi osiedlili się na stałe w latach 1818–1821. Pod koniec XIX wieku mieszkało ich tu około 140, w 1910 roku — 90, a w 1931 — około 40 (tabela demograficzna Wirtualnego Sztetla podaje 46). Około 1865 roku przy zachodniej pierzei rynku stanęła synagoga — drewniana, wypełniona cegłą. W 1939 roku przestała istnieć: Wirtualny Sztetl pisze o rozbiórce przez hitlerowców, Wikipedia o podpaleniu 4 września 1939 roku. Cmentarz żydowski zdewastowano w 1939 roku i zrównano z ziemią. Kartuskich Żydów — około 45 osób — zamordowano, przypuszczalnie w okolicznych lasach, albo wywieziono do obozów koncentracyjnych w pobliżu Gdańska. W miejscu synagogi stoi dziś budynek banku; na jego ścianie ma powstać tablica pamiątkowa po polsku, kaszubsku i hebrajsku.
Kościerzyna
W Kościerzynie (niem. Berent) w 1890 roku mieszkało 396 Żydów na około 4300 mieszkańców. Synagogę wzniesiono w 1845 roku przy ówczesnej ulicy Psiej, dziś Tkaczyka, w pobliżu rynku; Niemcy zniszczyli ją we wrześniu 1939 roku. Cmentarz żydowski przy ulicy Strzeleckiej założono w 1786 roku. W latach 1972–1976 teren zniwelowano i zabudowano — nie ocalała żadna macewa. W 1939 roku zamordowano 43 Żydów z całego powiatu, między innymi w obozie przejściowym w Kościerzynie i w okolicach Starej Kiszewy. W miejscu synagogi jest dziś pusty plac. W 2014 roku na terenie cmentarza ustawiono granitową płytę w kształcie macewy i tablicę informacyjną.
Lębork
W Lęborku (niem. Lauenburg in Pommern) w 1831 roku mieszkało 147 Żydów, a w 1933 roku gmina liczyła 280 członków. Według Wirtualnego Sztetla pierwsza synagoga powstała w 1845 roku przy Mauerstraße (dziś ulica Skłodowskiej-Curie), a druga w latach 1877–1883 przy Stockturmstraße 2 (dziś ulica Derdowskiego); Wikipedia datuje budowę synagogi na około 1827 rok. W noc kryształową w listopadzie 1938 roku hitlerowskie bojówki spaliły synagogę, zdemolowały ostatnie żydowskie sklepy i aresztowały żydowskich mężczyzn. Pod koniec 1938 roku ogłoszono, że w mieście nie ma już Żydów, choć statystyka dla 1939 roku wykazuje jeszcze ponad stu. Nowy cmentarz żydowski przy ulicy Bolesława Krzywoustego, założony w 1888 roku, jest dziś mocno przekształcony: zostały głaz i jedna macewa, a na części terenu stoi stacja paliw.
Malbork
W Malborku (niem. Marienburg) w 1880 roku mieszkało 306 Żydów, w 1939 — 34. Najstarszy dom modlitwy urządzono według Wikipedii w 1826 roku przy ulicy Szewskiej (Wirtualny Sztetl datuje pierwszą synagogę na 1830 rok). Nowa synagoga przy dzisiejszej ulicy 17 Marca, wzniesiona w latach 1897–1898 według projektu Carla Lübkego, została poświęcona 30 sierpnia 1898 roku; naziści spalili ją w noc kryształową z 9 na 10 listopada 1938 roku. Cmentarz żydowski założono w 1819 roku w dzielnicy Hoppenbruch i kilkakrotnie powiększano, ostatni raz w 1927 roku. Zniszczono go zapewne po 1938 roku. Dziś przez teren dawnej synagogi biegnie aleja Rodła, a po cmentarzu nie został żaden nagrobek.
Nowy Dwór Gdański
W Nowym Dworze Gdańskim (niem. Tiegenhof) istniała niewielka gmina żydowska, której statut zatwierdzono 4 lipca 1858 roku. W 1871 roku liczyła 102 osoby, w 1905 — 29, a w 1910 — 20. Synagogę, otwartą w latach sześćdziesiątych XIX wieku, wzniesiono przy dzisiejszym placu Wolności 9. Gmina rozpadła się jeszcze przed wojną: w lutym 1937 roku budynek sprzedano nabywcy, który zobowiązał się go rozebrać, a w kwietniu tego roku mieszkały tu już tylko trzy rodziny żydowskie. Cmentarz żydowski przy ulicy Marii Konopnickiej założono w XIX wieku; zniszczono go w czasie drugiej wojny światowej. Odnalezione nagrobki przeniesiono — jak podaje Wirtualny Sztetl — do miejscowego muzeum. Na terenie cmentarza stoi dziś osiedle domów jednorodzinnych.
Nowy Staw
W Nowym Stawie (niem. Neuteich) na Żuławach Żydzi mieszkali od końca XVIII wieku: pierwszym odnotowanym był Salomon Izaak, który w 1790 roku założył tu manufaktury tekstylne. W 1816 roku gmina liczyła około 118 osób, w 1890 — 76, a na początku XX wieku około 60; malała głównie wskutek wyjazdów, aż została rozwiązana. Budynek synagogi przetrwał wojnę — po 1945 roku służył jako rzeźnia. Cmentarz żydowski przy ulicy Wiejskiej, założony w XIX wieku, zdewastowano w czasie drugiej wojny światowej i zlikwidowano; dziś jest w tym miejscu pole uprawne.
Puck
W Pucku (niem. Putzig) w 1892 roku mieszkało 64 Żydów, czyli 3,4 procent ludności. Dom modlitwy wymienia już statut gminy z 1857 roku; stał przy dzisiejszej ulicy Garncarskiej 28 (w starszych opisach: Brama Rybacka 28). Co do jego losu źródła się różnią: Wirtualny Sztetl podaje, że groził zawaleniem i rozebrano go w 1934 roku, Wikipedia — że zniszczono go w czasie wojny. Cmentarz żydowski przy ulicy Lipowej założono według Wirtualnego Sztetla w 1819 roku (Wikipedia podaje 1857). Zdewastowali go Niemcy i nie zachował się żaden nagrobek; dziś teren upamiętniają kamienne bloki przypominające macewy. Spośród puckich Żydów Jenny i Hermann Eisenstädtowie trafili do getta łódzkiego, gdzie zginęli; inni prawdopodobnie do Stutthofu.
Skarszewy
W Skarszewach (niem. Schöneck) gmina żydowska istniała od XVI wieku na Przedmieściu Chojnickim; miała synagogę, cmentarz i łaźnię rytualną. W 1780 roku mieszkało tu 150 Żydów, w 1871 — 226, a w 1921 — 40. Synagogę na rogu ulic Zduńskiej i Szkolnej zbudowano między 1772 a 1780 rokiem; rozebrano ją na przełomie 1939 i 1940 roku. Miejsce po niej nie jest upamiętnione. Cmentarz żydowski założono około 1780 roku nad jeziorem Borówno Wielkie; ma około 0,7 hektara. Większość nagrobków zniszczono w latach siedemdziesiątych XX wieku; zachowało się od dziesięciu do kilkunastu, najstarszy z 1873 roku. Nieliczną już społeczność wymordowali Niemcy w czasie okupacji. Pamiątki po gminie, w tym fragment Tory, pokazuje Skarszewskie Centrum Ekspozycji Historycznych przy ulicy Szkolnej 9.
Sopot
W Sopocie (niem. Zoppot) Żydzi pojawili się w drugiej połowie XIX wieku; w 1902 roku mieszkało ich tu 99, w 1939 — 140. W 1912 roku wspólnota oddzieliła się od gminy w Wejherowie, a jej statut zatwierdzono w lipcu 1913 roku. Synagogę przy Roonstraße, dziś ulicy generała Jarosława Dąbrowskiego 1, poświęcono 26 maja 1914 roku. W Wolnym Mieście Gdańsku noc kryształowa przyszła z opóźnieniem — w nocy z 12 na 13 listopada 1938 roku synagogę splądrowano i spalono. Cmentarz żydowski przy ulicy Malczewskiego w Górnym Sopocie powstał około 1913 roku; zachowały się brama z hebrajskim napisem „Oto Brama do Boga” i część nagrobków. Po wybuchu wojny sopockich Żydów wywieziono do obozów w Generalnym Gubernatorstwie; ostatni transport odszedł z Gdańska latem 1940 roku. W miejscu synagogi stanął w latach sześćdziesiątych XX wieku blok mieszkalny; w 1999 roku odsłonięto tu tablicę po polsku i angielsku.
Starogard Gdański
W Starogardzie Gdańskim (niem. Preußisch Stargard) murowaną, neogotycką synagogę przy ulicy Rycerskiej 2 wzniesiono w 1849 roku; gmina prowadziła też żydowską szkołę podstawową. Po przyłączeniu miasta do Polski w 1920 roku Żydzi stopniowo wyjeżdżali. Synagoga służyła nabożeństwom do jesieni 1939 roku. W czasie okupacji Niemcy ją zdewastowali i urządzili w niej areszt śledczy, pod którego murami rozstrzelano wielu Polaków i Żydów. Cmentarz żydowski założono na początku XIX wieku przy dzisiejszej ulicy Bohaterów Getta, po południowej stronie drogi do Rokocina; w 1943 roku wywieziono z niego nagrobki. Budynek synagogi stoi do dziś — od 2020 roku mieści restaurację, a na ścianie jest tablica pamiątkowa. Na cmentarzu zachowały się nieliczne nagrobki i ich fragmenty.
Słupsk
Gmina żydowska w Słupsku (niem. Stolp) obejmowała oprócz miasta między innymi Główczyce, Łupawę, Mikorowo i Ustkę. Stałe osadnictwo zaczęło się w XVIII wieku — w 1782 roku mieszkało tu 40 Żydów. Najliczniejsza była gmina pod koniec XIX wieku: źródła podają od 832 osób (1890) do około tysiąca (lata 1893–1895). W 1939 roku zostało ich, zależnie od źródła, 209 albo 275. Synagogę przy Arnoldstraße, późniejszej ulicy Niedziałkowskiego 6, wzniesiono w latach 1901–1902 według projektu Eduarda Kocha; mieściła 400 mężczyzn i 300 kobiet. W noc kryształową 1938 roku naziści ją podpalili i nie pozwolili gasić. W maju 1941 roku gestapo zmusiło gminę do rezygnacji z własnego cmentarza. W lipcu 1942 roku słupskich Żydów zgromadzono w szkole przy dzisiejszej ulicy Deotymy i deportowano do Auschwitz. O synagodze przypominają dziś tablice pamiątkowe.
Tczew
W Tczewie (niem. Dirschau) Żydom pozwolono osiedlać się w 1772 roku. Gmina była najliczniejsza w 1887 roku, gdy miała 515 członków; w 1900 roku liczyła 314 osób. Pierwszy dom modlitwy, zwany Starą Synagogą, powstał w latach osiemdziesiątych XVIII wieku, a nową synagogę wzniesiono w 1835 roku przy ulicy Podgórnej; zburzyli ją hitlerowcy w 1939 roku. Gmina miała trzy cmentarze: najstarszy, przy ulicy Bałdowskiej, istniał w latach 1835–1939, kolejny leżał przy ulicy Wojska Polskiego. Wojna położyła gminie kres — tczewscy Żydzi ginęli już w pierwszych dniach okupacji. W miejscu najstarszego cmentarza urządzono lapidarium z tablicą „Lew ha-Szaron”; teren przy ulicy Wojska Polskiego częściowo zabudowano.
Wejherowo
W Wejherowie (niem. Neustadt in Westpreußen) żydowska gmina wyznaniowa powstała około 1854 roku. W 1871 roku liczyła 168 osób, w 1890 — 160, a w 1910 — 142. Dwukondygnacyjna synagoga stała przy ulicy Puckiej 3; Wirtualny Sztetl podaje jako rok budowy 1866, Wikipedia 1893. W 1939 roku Niemcy ją zdewastowali, a potem rozebrali; po wojnie jej nie odbudowano. Cmentarz żydowski leżał w Bolszewie, dziś w granicach Wejherowa — zachowały się na nim tylko pojedyncze fragmenty nagrobków. W czasie okupacji 95 osób z Wejherowa i powiatu wysiedlono do Generalnego Gubernatorstwa.
Wykaz opracowano z pomocą narzędzi sztucznej inteligencji na podstawie źródeł: przede wszystkim Wirtualnego Sztetla (sztetl.org.pl), serwisu cmentarze-zydowskie.pl, portalu zabytek.pl, Gedanopedii, stron miast i Wikipedii. Każde twierdzenie sprawdzono w źródle; stan na 11 października 2026 roku. Uwagi, sprostowania i uzupełnienia proszę kierować na adres lukasz@plexisystem.pl.