Dziedzictwo pogranicza · sąsiedzi

Żydzi Pomorza — sąsiedzi, których już nie ma

Ten portal opowiada przede wszystkim o ewangelikach. Ale świat, który zniknął z Pomorza, miał więcej warstw niż jedną. Obok luteranów i mennonitów żyli tu przez wieki Żydzi — w Gdańsku i w dziesiątkach mniejszych miast, ze swoimi synagogami, szkołami i cmentarzami. Byli częścią tego samego wielowyznaniowego pogranicza. Dlatego, choć to osobna wspólnota, należy im się na tej mapie pamięci własne miejsce.

Ich los był jednak inny i cięższy niż pozostałych. Tam, gdzie ziemie te należały do Rzeszy, synagogi płonęły już w noc kryształową z 9 na 10 listopada 1938 roku. Tam, gdzie w latach 1920–1939 leżały w granicach Polski, zniszczenie przyszło z niemiecką okupacją po 1939. A potem przyszła Zagłada, która nie zostawiła prawie nikogo. Po większości gmin nie ma dziś nawet budynku — jest pusty plac, parking albo dom, o którym mało kto pamięta, czym był.

Poniżej — miasta naszego terenu, w których istniała gmina żydowska. To wstępny wykaz, oparty na kwerendzie źródłowej; szczegóły niepewne oznaczono [?] i będą jeszcze weryfikowane.

Bytów

W Bytowie (niem. Bütow), pruskim mieście prowincji Pomorze, istniała gmina żydowska poświadczona co najmniej od XVIII wieku. Ludność żydowska osiągnęła szczyt w 1861 r. (343 osoby), po czym stale malała: 226 w 1905, 157 w 1925 i już tylko 37 w 1939 r. W mieście działała synagoga (poświadczona ok. 1900) — dokładnego roku budowy i adresu nie udało się ustalić [?]. Przebiegu nocy kryształowej (1938) ani szczegółów deportacji w dostępnych źródłach nie potwierdzono [?]. Cmentarz żydowski przy ul. Derdowskiego, założony w XVIII w., został zniszczony podczas II wojny — nie zachował się żaden ślad; w 2011 r. przy ul. Bernarda Wery odnaleziono 15 fragmentów macew. Miasto pozostało niemieckie do 1945 r.

Czarne

W Czarnem (niem. Hammerstein) istniała gmina żydowska. Na początku XX w. miasto miało — obok kościoła ewangelickiego i katolickiego — synagogę; jej dokładnej lokalizacji, roku budowy ani losu w noc kryształową 1938 nie udało się ustalić [?]. Cmentarz żydowski założono w połowie XVIII w. przy ul. Złotej (wejście od Lipowej). W 1925 r. mieszkało tu 61 Żydów (na 4 122 mieszkańców). Ostatni pochówek odnotowano w 1940 r. Macewy nie zachowały się — zostały zniszczone przez nazistów w czasie wojny; po 1945 r. pozostał jedynie ceglany mur wysokości ok. 2 m, a teren cmentarza rozebrano w latach 90. XX w. Szczegółowych losów społeczności w okresie Zagłady nie ustalono.

Człuchów

W Człuchowie (niem. Schlochau) istniała gmina żydowska, której początki sięgają XV w.; w północnej części miasta funkcjonowała zamknięta dzielnica żydowska. Pierwszą synagogę wzniesiono w 1570 r. przy Neumarkt (późniejszy Plac Wolności), a nową w drugiej połowie XIX w. Została ona spalona w nocy kryształowej z 9 na 10 listopada 1938 r. Cmentarz żydowski przy al. Wojska Polskiego (0,52 ha), założony w XVIII w. (najstarszy pochówek z 1748 r.), zdewastowano w latach 1939–1945. Liczba Żydów malała: od 436 w 1890 r. do ok. 97 w 1937 r. Dziś w miejscu synagogi stoi galeria handlowa (wcześniej dworzec PKS, rozebrany w 2013 r.); na terenie cmentarza są skwer, szkoła i domy, a w 2007 r. odsłonięto tablicę pamiątkową.

Debrzno

W Debrznie (niem. Preußisch Friedland) funkcjonowała przed 1939 r. gmina żydowska z własną szkołą religijną. Ludność żydowska liczyła 96 osób (1816), 242 (1890) i 118 (1925). W 1889 r. na potrzeby gminy zaadaptowano ponad osiemdziesięcioletni spichlerz, urządzając w nim synagogę (dom modlitwy). Budynek zniszczono w noc kryształową 9/10 listopada 1938 r. Gmina posiadała cmentarz (kirkut) założony w XVIII w., zdewastowany w czasie II wojny światowej — na jego terenie powstały później domy mieszkalne. Po 1945 r. społeczności żydowskiej w mieście nie odtworzono. Dziś nie zachowała się ani synagoga, ani czytelne ślady cmentarza. [?] Dokładny adres synagogi i położenie kirkutu (ul. Mokotowska / Strzelecka) wymagają dalszej weryfikacji.

Gdańsk

Gdańsk (Danzig) miał dużą, zamożną gminę żydowską — zjednoczoną w 1883 roku, liczącą w szczytowym okresie (1937) około 12 tysięcy osób. Jej symbolem była Wielka Synagoga przy Reitbahnstrasse (dziś ul. Bogusławskiego), poświęcona 15 września 1887 roku, mieszcząca około 2000 wiernych. Podczas nocy kryształowej w listopadzie 1938 roku zniszczono synagogi we Wrzeszczu, na Szopach i w Sopocie; Wielką ocalili wówczas żydowscy weterani. Przewidując zagładę, gmina na początku 1939 roku sprzedała synagogę senatowi — ostatnie nabożeństwo odbyło się 15 kwietnia, rozbiórkę rozpoczęto 2 maja 1939 roku. Gmina zorganizowała emigrację, lecz pozostałych deportowano w latach 1941–1942 (getto warszawskie, Theresienstadt, Auschwitz). Dziś teren jest pusty — zajmuje go Gdański Teatr Szekspirowski; zarys synagogi wyznaczono w bruku, a makietę odsłonięto w 2018 roku.

Gdynia

W międzywojennej Gdyni społeczność żydowska była najliczniejszą mniejszością wyznaniową — od 84 osób (1931) do około 4500 (1938). Powstawała od podstaw: w 1933 r. utworzono Komisję dla Spełniania Zadań Gminy Wyznaniowej Żydowskiej (pod Okręgiem Kartuskim), a w 1937 r. przeniesiono siedzibę gminy z Wejherowa do Gdyni. Miasto miało dom modlitwy (nie osobną synagogę; adresu nie ustalono) i nie posiadało własnego kirkutu — zmarłych grzebano na cmentarzach okręgu (Bolszewo, Puck, Kartuzy, Kościerzyna). Noc kryształowa (XI 1938) nie objęła Gdyni, leżącej w II RP. Po wkroczeniu Niemców 14 IX 1939 r. Żydów osadzano w obozach (Stutthof i in.) i wysiedlano od 12 X 1939 r.; zginęli w gettach i obozach całej okupowanej Polski. Z około 4500 osób do miasta wróciły po wojnie 33.

Gniew

W Gniewie (niem. Mewe) istniała przed wojną żydowska gmina wyznaniowa (Israelitische Kultusgemeinde). Synagogę założono w 1820 roku w budynku przy ulicy Wąskiej; obok sali modlitw mieściła się sala obrad zarządu gminy. Liczbę Żydów spisy notują na 192 osoby w 1816 roku i 142 w 1890 roku. W 1939 roku Niemcy doszczętnie zniszczyli synagogę; po wojnie jej nie odbudowano. Osobnym obiektem był cmentarz żydowski (kirkut) przy ul. 7 Marca, założony w XIX wieku, o powierzchni około 0,3 ha — dziś zlikwidowany, nieogrodzony, bez zachowanych nagrobków wskutek dewastacji z lat wojny i PRL. Społeczności żydowskiej po 1945 roku tu nie odtworzono.

Kartuzy

W Kartuzach (niem. Karthaus) Żydzi mieszkali od ok. 1820 r. Gmina żydowska istniała; społeczność liczyła ok. 140 osób pod koniec XIX w., 90 w spisie 1910 i niespełna 40 w 1931 r. Około 1865 r. przy zachodniej pierzei rynku (Brunoplatz) wzniesiono synagogę — drewnianą, z ceglanym wypełnieniem, bryłą przypominającą wiejskie kościoły ewangelickie Żuław. Miasto w latach 1920–1939 należało do II RP, dlatego noc kryształowa 1938 r. go nie objęła. Synagogę spalono we wrześniu 1939 r. po wkroczeniu Niemców, a cmentarz żydowski zrównano z ziemią. Miejscowych Żydów (ok. 40–45) deportowano i zgładzono. Dziś na placu po synagodze stoi budynek banku PKO BP; planowana jest tablica pamiątkowa (po polsku, kaszubsku i hebrajsku).

Kościerzyna

W Kościerzynie (niem. Berent) istniała gmina żydowska: cmentarz założono w 1786 r., a w 1845 r. przy ul. Psiej (dziś ul. Tkaczyka), w pobliżu rynku, zbudowano synagogę. W 1892 r. miasto liczyło 396 Żydów spośród 4317 mieszkańców. W 1900 r. w synagodze wybito szyby podczas antysemickiego incydentu. Niemcy zburzyli synagogę w 1939 r. [?] (źródła nie wiążą tego wprost z nocą kryształową 1938); społeczność zginęła w czasie okupacji. Dziś po synagodze pozostaje pusta parcela między budynkami przy ul. Tkaczyka 3 i 4. Cmentarz żydowski przy ul. Strzeleckiej zabudowano w latach 1972–1976 — nie ocalały macewy; w 2014 r. ustawiono tam tablicę pamiątkową.

Lębork

W Lęborku (niem. Lauenburg in Pommern) istniała przed 1939 r. gmina żydowska. Ludność żydowska liczyła 39 osób w 1782 r., 147 w 1831, 262 w 1843 i 105 w 1939. Około 1827 r. wzniesiono synagogę. W nocy kryształowej z 9 na 10 listopada 1938 r. naziści spalili synagogę i zdemolowali żydowskie sklepy; do końca 1938 r. w mieście nie było już Żydów. Synagogi nie odbudowano — dziś nie istnieje. Współrzędne dawnej synagogi: 54°32′42″N 17°45′07″E. W wojewódzkiej ewidencji zabytków figuruje "bożnica" [?], co może wskazywać na ocalały budynek dawnego domu modlitwy — wymaga weryfikacji. Stan cmentarza żydowskiego nie został ustalony w dostępnych źródłach.

Malbork

W Malborku (niem. Marienburg) istniała przed 1939 gmina żydowska. Najstarszy dom modlitwy urządzono w 1826 przy ul. Szewskiej (Schuhgasse); zamknięto go w 1898, gdy przy dawnej Schulgasse (dziś ul. 17 Marca) stanęła okazała nowa synagoga w stylu mauretańskim — wzniesiona w latach 1897–1898 wg projektu Carla Lübkego i poświęcona 30 sierpnia 1898. Podczas nocy kryształowej z 9 na 10 listopada 1938 bojówki nazistowskie spaliły synagogę; nigdy jej nie odbudowano. Cmentarz żydowski, założony w 1819 i powiększany (1871, 1883, 1889, 1927), zdewastowano w czasie okupacji. Dziś po synagodze biegnie aleja Rodła, a po kirkucie nie pozostał żaden nagrobek. Dokładnych liczb ludności żydowskiej nie ustalono [?].

Nowy Dwór Gdański

W Tiegenhof (Nowy Dwór Gdański) istniała mała gmina żydowska — statut zatwierdzono 4 lipca 1858 r., a w latach 60. XIX w. otwarto niewielką synagogę. Społeczność była nieliczna: 90 osób w 1871 r., 29 w 1905 r., 20 w 1910 r. Gmina rozpadła się jeszcze przed wojną — w kwietniu 1937 r. pozostały trzy rodziny (Hirschfeld, Plonski, Wolf), a synagogę sprzedano już w lutym 1937 r. W noc kryształową 1938 r. nie działała więc jako dom modlitwy; 8 stycznia 1939 r. majątek przekazano władzom nazistowskim. Cmentarz przy ul. Marii Konopnickiej zniszczono; do końca lat 60. XX w. stały jeszcze nagrobki, potem teren zabudowano osiedlem, a ocalałe macewy trafiły do miejscowego muzeum. [?] Dokładny adres i rok budowy synagogi — nieustalone.

Nowy Staw

Nowy Staw (niem. Neuteich) na Żuławach miał żydowską obecność od końca XVIII wieku — pierwszym odnotowanym Żydem był Salomon Izaak (1790), zakładający manufaktury tekstylne. Statystyki wyznaniowe potwierdzają zorganizowaną, choć malejącą społeczność: 118 osób w 1816 r., 76 w 1890 i 1905, ok. 60 w 1910. Ludność ta dysponowała własnym cmentarzem żydowskim (kirkutem) przy ul. Wiejskiej, założonym w XIX wieku. Istnienia, adresu ani roku budowy synagogi nie udało się potwierdzić w dostępnych źródłach [?], podobnie jak szczegółów nocy kryształowej 1938 i deportacji okresu Zagłady. Cmentarz został zdewastowany podczas II wojny światowej i zlikwidowany — dziś w tym miejscu jest pole uprawne. Społeczności po 1945 r. nie odtworzono.

Puck

W Pucku (niem. Putzig) istniała gmina żydowska, potwierdzona synagogą i cmentarzem wymienionymi w statucie gminy wiejskiej z 1857 r. Synagoga stała przy ul. Brama Rybacka 28 — wzniesiona ok. 1857 r. w miejsce starszej bożnicy. W 1892 r. mieszkało tu 64 Żydów (3,4% ludności). W czasie II wojny światowej Niemcy doszczętnie zniszczyli synagogę; nie odbudowano jej. Cmentarz żydowski przy ul. Lipowej (założony 1857, ok. 0,2 ha) został zdewastowany — nie zachował się żaden nagrobek. Dziś teren upamiętnia skwer z kamiennymi blokami symbolizującymi macewy. Szczegółów nocy kryształowej 1938 oraz przebiegu deportacji i likwidacji gminy nie ustalono w dostępnych źródłach [?].

Skarszewy

W Skarszewach (niem. Schöneck) na Kociewiu istniała przed 1939 r. gmina żydowska. Przy rogu dzisiejszych ulic Zduńskiej i Szkolnej stała murowana synagoga z pruskiej cegły, kryta ciemnym łupkiem, wzniesiona w latach 1772–1780. Nad jeziorem Borówno Wielkie, za miastem, założono ok. 1780 r. cmentarz żydowski (ok. 0,7 ha). Społeczność była niewielka: ok. 150 Żydów w 1780 r., ok. 5% mieszkańców w 1885 r. Synagogę Niemcy zburzyli w 1939 r., a nieliczną już społeczność wymordowano w czasie okupacji. Miejsce po synagodze jest dziś nieoznaczone. Na zdewastowanym cmentarzu zachowało się ok. 10 nagrobków (najstarszy z 1873 r.); większość zniszczono w latach 1977–1978. Pamiątki po gminie, m.in. fragment Tory, prezentuje Skarszewskie Centrum Ekspozycji Historycznej przy ul. Szkolnej 9.

Sopot

Sopot (niem. Zoppot), w latach 1920-1939 w granicach Wolnego Miasta Gdańska, miał zorganizowaną gminę żydowską z własną synagogą. Świątynię przy Roonstraße (dziś ul. gen. Jarosława Dąbrowskiego 1), zaprojektowaną przez Adolfa Bielefeldta, poświęcono 26 maja 1914; ceremonii dokonał gdański rabin Robert Kaelter. Podczas nocy kryształowej - w Wolnym Mieście Gdańsku opóźnionej do nocy z 12 na 13 listopada 1938 - synagogę splądrowano i zniszczono podpaleniami. Po wojnie w jej miejscu stanął blok mieszkalny; obecną tablicę pamiątkową (polsko-angielską) odsłonięto w 1999 (pierwszą z 1990 skradziono w 1993). Odrębnym obiektem jest kirkut przy ul. Malczewskiego w Górnym Sopocie, założony ok. 1913, wpisany do rejestru zabytków (1983); zachowała się zabytkowa brama z hebrajskim napisem i nieliczne macewy. Liczb wiernych ani szczegółów Zagłady nie ustalono [?].

Starogard Gdański

W Starogardzie Gdańskim (niem. Preußisch Stargard) istniała gmina żydowska, poświadczona synagogą i cmentarzem. Murowaną, neogotycką synagogę przy ul. Rycerskiej 2 wzniesiono w 1849 r.; służyła kultowi do jesieni 1939 r. W międzywojniu miasto należało do II RP, dlatego noc kryształowa z 1938 r. — wydarzenie na terenie Rzeszy — go nie objęła i synagogi wówczas nie spalono. Zniszczenie przyniosła okupacja niemiecka od jesieni 1939 r.: budynek zamieniono na areszt i miejsce egzekucji, później na halę targową. Cmentarz przy drodze do Rokocina (zał. ok. 1800) zdewastowano, nagrobki wywieziono w 1943 r. Dziś gmach synagogi zachowany (od 2020 r. restauracja, z tablicą pamiątkową), a na zaniedbanym kirkucie ocalało ok. 20–30 nagrobków (najstarszy z 1819 r.).

Słupsk

W Słupsku (niem. Stolp) istniała gmina żydowska, udokumentowana demograficznie od XVIII wieku; liczba Żydów wzrosła z 40 (1782) do szczytowych 832 (1890), a następnie spadła do 209 (1939). W latach 1901–1902 przy Arnoldstraße (ob. ul. Niedziałkowskiego 6) wzniesiono synagogę wg projektu Eduarda Kocha (400 miejsc męskich, 300 żeńskich), zastępując starszą bożnicę przy Paradiesstraße (ob. ul. gen. Bema). Podczas nocy kryształowej (9/10 XI 1938) naziści ją podpalili, uniemożliwiając gaszenie. Zagłada dopełniła się deportacją Żydów ze Słupska i wschodniego Pomorza w lipcu 1942 — nikt z transportu nie wrócił. Dziś po synagodze pozostały tablice pamiątkowe (rekonstrukcja ogrodzenia 2006) oraz tablica deportacyjna przy dawnej 1. Szkole Gminnej (2008). Losów kirkutu w tych źródłach nie ustalono.

Tczew

Żydzi osiedlili się w Tczewie na początku XV wieku; pobyt zalegalizowano w 1772 r. Pierwszy dom modlitwy (Stara Synagoga) powstał w latach 80. XVIII wieku, a nową synagogę przy ul. Podgórnej wzniesiono w 1835 r. Gmina liczyła u szczytu ok. 495 osób (1867, ok. 5% mieszkańców), później malała (314 w 1900, 269 w 1905). W okresie międzywojennym Tczew leżał w II RP, więc noc kryształowa (XI 1938) go nie dotknęła — synagogę zburzyli Niemcy w 1939 r. po zajęciu miasta. Gmina przestała istnieć wraz z wojną. Zachowały się ślady dwóch cmentarzy: starego przy ul. Bałdowskiej (1835–1939), dziś lapidarium z tablicą „Lew ha-Szaron", oraz nowego przy ul. Wojska Polskiego, zniszczonego w czasie okupacji i później zabudowanego.

Wejherowo

W Wejherowie (niem. Neustadt in Westpreußen) istniała przed 1939 rokiem żydowska gmina wyznaniowa. Jej liczebność sięgała 168 osób w 1871 roku, po czym malała — 160 w 1890, 142 w 1910. Gmina posiadała synagogę przy ul. Puckiej 3, budowlę dwukondygnacyjną, wzniesioną w 1893 lub 1866 roku [?]. Ponieważ w latach 1920–1939 miasto należało do II RP, a nie do Rzeszy, noc kryształowa z listopada 1938 roku tu nie nastąpiła; synagogę Niemcy zdewastowali i zburzyli dopiero po zajęciu miasta we wrześniu 1939 roku. Po wojnie jej nie odbudowano. Cmentarz żydowski położony w pobliskim Bolszewie zachował jedynie ślady macew. Szczegółowych losów gminy w czasie Zagłady w dostępnych źródłach nie ustalono.

Wykaz opracowano z pomocą narzędzi AI na podstawie źródeł (przede wszystkim Wirtualny Sztetl, sztetl.org.pl). To materiał wstępny — uwagi, sprostowania i uzupełnienia proszę kierować na adres lukasz@plexisystem.pl.