✦ Wnioski z atlasu
Co stało się z ewangelickimi kościołami Pomorza po 1945 roku? Poniżej liczby wyliczone z danych atlasu. Dotyczą wyłącznie obiektów w nim opisanych, a nie wszystkich, jakie kiedykolwiek istniały. Kategorie mówią o budynku, nie o ludziach: po 1945 roku wysiedlono stąd ludność niemiecką bez względu na wyznanie, także katolicką.
Najważniejsze
- Z 319 kościołów i zborów opisanych w atlasie 194 (61%) przejęli po 1945 roku katolicy; utraconych — zburzonych, zrujnowanych albo zlikwidowanych — jest 66.
- Większość strat po 1945 roku przyniosła nie wojna, tylko czas pokoju: z 44 kościołów utraconych od 1945 roku, przy których wiadomo, kiedy i jak to się stało, 32 (73%) rozebrano lub zniszczono w czasie pokoju, a 12 (27%) padło ofiarą działań wojennych albo ich bezpośrednich skutków.
- Straty nie rozkładają się równo: na zachodzie zburzony albo zrujnowany jest co dziesiąty kościół (12 z 116), na Żuławach i Powiślu co trzeci (32 z 87). Z 11 mennonickich domów modlitwy i zborów w atlasie zburzonych jest 7.
Los kościołów i zborów według obszarów
| Obszar | kościołów | przejęte przez katolików | zburzone, zrujnowane, zlikwidowane | inny użytek | ewangelickie dziś | los nieustalony |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Zachód powiaty słupski, lęborski, bytowski, człuchowski, chojnicki, tucholski, złotowski, szczecinecki i Słupsk | 116 | 88 (76%) | 12 (10%) | 4 | 3 | 2 |
| Gdańsk i Kaszuby powiaty wejherowski, pucki, kartuski, kościerski, gdański oraz Gdańsk, Gdynia i Sopot | 101 | 56 (55%) | 19 (19%) | 11 | 1 | 6 |
| Kociewie i dolna Wisła powiaty starogardzki, tczewski i świecki | 15 | 9 (60%) | 3 (20%) | 0 | 0 | 2 |
| Żuławy i Powiśle powiaty malborski, nowodworski, elbląski, sztumski, kwidzyński, Elbląg i trzy pojedyncze obiekty | 87 | 41 (47%) | 32 (37%) | 3 | 3 | 2 |
Kolumny nie sumują się do liczby kościołów, bo tabela pomija kategorie rzadkie: przejęte przez inną wspólnotę chrześcijańską — 8; rozebrane i odbudowane w innym miejscu — 4; zachowane, lecz bez nabożeństw — 2; kościoły katolickie, które tylko przejściowo były luterańskie — 8.
Powiaty, w których atlas opisuje co najmniej pięć kościołów:
| Powiat | kościołów | katolickie | zburzone, zrujnowane | inny użytek |
|---|---|---|---|---|
| słupski | 44 | 41 | 0 | 0 |
| Gdańsk (miasto) | 36 | 15 | 9 | 4 |
| nowodworski | 23 | 7 | 14 | 0 |
| gdański | 22 | 14 | 6 | 0 |
| bytowski | 20 | 17 | 1 | 1 |
| człuchowski | 20 | 10 | 4 | 2 |
| elbląski | 20 | 14 | 3 | 0 |
| wejherowski | 18 | 11 | 2 | 2 |
| malborski | 18 | 6 | 10 | 1 |
| lęborski | 17 | 14 | 1 | 0 |
| sztumski | 13 | 6 | 3 | 0 |
| kartuski | 10 | 8 | 1 | 1 |
| kwidzyński | 9 | 7 | 1 | 1 |
| tczewski | 7 | 4 | 1 | 0 |
| starogardzki | 7 | 4 | 2 | 0 |
| chojnicki | 7 | 2 | 4 | 0 |
| pucki | 6 | 2 | 1 | 2 |
| kościerski | 5 | 4 | 0 | 1 |
Kiedy i dlaczego kościoły znikały
Każdy utracony kościół przypisano do epoki i przyczyny na podstawie jego opisu w atlasie; przypisania sprawdził niezależny weryfikator.
| Kiedy i jak | liczba | miejsca |
|---|---|---|
| przed 1939 rokiem (dawne pożary, wojny, rozbiórki) | 9 | Chojnice, Gdańsk, Gdańsk-Stare Szkoty, Jordanki, Lipinka, Stara Kościelnica, Szymankowo |
| w latach 1939–1944, z decyzji władz okupacyjnych | 2 | Chojnice, Drewnica |
| zniszczone w 1945 roku | 8 | Biały Bór, Bogatka, Gdańsk, Juszkowo, Skórcz, Steblewo, Wocławy |
| uszkodzone w 1945 roku, ruinę rozebrano później | 4 | Debrzno, Gdańsk-Siedlce, Myśligoszcz, Rokitnica |
| rozebrane lub zniszczone w czasie pokoju, 1945–1989 | 30 | Barcice, Borowy Młyn, Cewice, Cyganek, Czersk, Dworek, Dzierzgoń, Fiszewo, Gniew, Gockowo, Jasna, Kadyny, Karczemki, Kępki, Lichnowy, Lubieszewo, Marynowy, Mikoszewo, Miłocin, Nowy Dwór Gdański, Orłowskie Pole, Pogódki, Pordenowo, Przebrno, Puck, Radzyń Chełmiński, Stogi Malborskie, Sulęczyno, Tujsk, Żuławki |
| po 1989 roku | 2 | Gdańsk, Niedźwiedziówka |
| opis nie podaje daty ani przyczyny albo źródła podają je rozbieżnie | 11 | Chojnice, Dźwierzno, Gdańsk, Gnojewo, Godętowo, Kończewice, Pogorzała Wieś, Pręgowo Żuławskie, Rogajny, Różewo, Śliwice |
Wśród powojennych rozbiórek, których rok jest znany, najwięcej przypada na lata pięćdziesiąte. W kilku przypadkach opisy mówią wprost o decyzji albo poleceniu władz (Gockowo, Przebrno, Kadyny), w jednym o rozbiórce na cegłę (Borowy Młyn).
Mennonici
Atlas opisuje 11 mennonickich domów modlitwy i zborów, niemal wszystkie na Żuławach i Powiślu. Zburzonych jest 7 — to najwyższy odsetek strat ze wszystkich grup w atlasie.
Kościoły ewangelickie, które działają dziś
Atlas notuje czynne kościoły ewangelickie w sześciu miejscowościach: Elbląg, Lębork, Mikołajki Pomorskie, Pasłęk, Słupsk, Sopot.
Cmentarze — co z nich zostało
Stan każdego z 1075 cmentarzy odczytano z jego opisu w atlasie; wszystkie oznaczone jako czynne i losową próbkę pozostałych sprawdził niezależny weryfikator. Dla 980 cmentarzy (91%) opis mówi, co jest na miejscu dziś, ale tylko przy 310 ta wiadomość pochodzi z 2000 roku lub później. Pozostałe 95 trzeba zobaczyć na miejscu — to lista do objazdu dla wolontariuszy.
| Obszar | cmentarzy | czynne | zachowane | uporządkowane | relikty | zlikwidowane | zabudowane | stan nieznany |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Zachód | 491 | 46 | 39 | 52 | 277 | 19 | 10 | 48 |
| Gdańsk i Kaszuby | 300 | 24 | 32 | 48 | 140 | 22 | 16 | 18 |
| Kociewie i dolna Wisła | 105 | 2 | 10 | 8 | 64 | 4 | 1 | 16 |
| Żuławy i Powiśle | 179 | 9 | 20 | 18 | 109 | 9 | 1 | 13 |
| razem | 1075 | 81 | 101 | 126 | 590 | 54 | 28 | 95 |
Czynne — nadal chowa się tu zmarłych; zachowane — nieczynne, ale czytelne, z nagrobkami; uporządkowane — lapidarium, tablica, teren pod opieką; relikty — pojedyncze nagrobki, fragmenty, zarys; zlikwidowane — nagrobki usunięte, teren zielony; zabudowane — na terenie szkoła, droga albo domy.
Pytania, na które atlas nie odpowiada
- Dlaczego zachód stracił tak mało? Wiejskie kościoły mogły być potrzebne nowej, katolickiej ludności — atlas pokazuje skutek, nie przyczynę.
- Dlaczego Żuławy straciły tak dużo? Do sprawdzenia: wyludnienie po 1945 roku, zniszczenia wojenne i ich usuwanie, brak nowego użytkownika dla małych świątyń i domów modlitwy mennonitów.
- Czy fala rozbiórek z lat pięćdziesiątych była skoordynowana? Odpowiedzi trzeba szukać w aktach ówczesnych władz i konserwatorów.
Stan danych: 1394 obiektów, z których 985 przeszło weryfikację. Wyliczenia wykonano automatycznie na danych atlasu; każdą liczbę można odtworzyć.