Hel — kościół parafialny (enklawa luterańska)
Hela
- Czy aktywny dziś
- Nie / zniszczony / nieużywany
- Powiat
- pucki
- Typ
- Kościół / zbór
- Denominacja
- ewangelicka
Z Wikipedii (PL)
Hel (po niemiecku Hela), miasto rybackie na Półwyspie Helskim, przed 1920 rokiem leżał w powiecie puckim (Kreis Putzig; rejencja gdańska, Prusy Zachodnie). Dawny kościół świętych Piotra i Pawła stoi w Nowym Helu: gotycka świątynia wzniesiona w XIV wieku i rozbudowana w XV, przez stulecia użytkowana przez tutejszych ewangelików jako kościół parafialny. Hel tworzył własny okręg parafialny (Kirchspiel Hela) w superintendenturze wejherowskiej (Neustadt). Przed Reformacją Hel miał dwa kościoły murowane oraz kilka kaplic i ołtarzy: kaplicę Najświętszej Marii Panny w Starym Helu, kościół świętych Piotra i Pawła w Nowym Helu, kaplicę świętego Bartłomieja, kaplicę świętej Anny — jej fundację monografia Helu z 1930 roku datuje na 1434, a Franz Schultz i Agathon Harnoch na 1494 rok — i ołtarz świętego Andrzeja, zwany jeszcze w późniejszych czasach ołtarzem katolickim; w 1470 roku działał tu również szpital. Datę pierwszej wzmianki o kościele parafialnym źródła podają rozmaicie: bywa wskazywany rok 1417, monografia Helu wymienia świątynię pod rokiem 1430, inwentarz zabytków z 1884 roku pod latami 1430 i 1431, a poświęcenia odnotowano w 1471 i 1482 roku. Wizytator biskupi zapisał około 1600 roku, że miasteczko Hel, odległe od Gdańska drogą lądową o czternaście mil, ma dwa kościoły murowane, z których całe złoto i srebro — a było tego podobno wiele — wywieziono w czasie wojny do Gdańska. Według kroniki Harnocha z 1890 roku do Wielkanocy 1572 roku istniały dwa Hele: dawny, spalony Hel leża…
Źródła zewnętrzne
- Kuklik, Z dziejów parafii ewangelickiej w Helu, Hel 2019 — monografia parafialna
- Kościół św. Piotra i Pawła w Helu (Wikipedia) — audyt workflow
- F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907 — źródło drukowane
- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. III, hasło „Hel” — źródło drukowane
- Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreußen, Kreis Putzig — źródło drukowane
- E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649–1781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gdańskiego) — źródło drukowane (wypisy archiwalne)
- J. Domasłowski, „Dzieje Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Gdyni (1931–1939)”, cz. I, „Gdański Rocznik Ewangelicki” VI (2012) — artykuł naukowy
- „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820 — spis urzędowy
- B. Szady, „Geografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II połowie XVIII w.”, Lublin 2010 — monografia (atlas wyznań)
- A. Świerkosz, „Z wybrzeża polskiego. Hel. Zarys monograficzny z ilustracjami”, 1930 — monografia regionalna
- J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Kreise Carthaus, Berent und Neustadt” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, z. 1), Danzig 1884 — inwentarz zabytków
- M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908 — wykaz ksiąg metrykalnych
- „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen”, Danzig 1913, nr 9 — dziennik urzędowy konsystorza
- „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen”, Danzig 1913, nr 4 — dziennik urzędowy konsystorza
- E. May, „Festschrift zur Vierhundertjahrfeier der evangelischen Kirche und Gemeinde zu Hela”, Hela 1925 — monografia parafii
- C. Girth, „Geschichte und Beschreibung der Halbinsel Hela bis auf die neueste Zeit”, Danzig [1891] — monografia
- J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, t. I (Kreise Karthaus, Berent, Neustadt), s. 69, 70, 71 — źródło drukowane
- F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 573 — źródło drukowane
- A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 447 — źródło drukowane
- Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 175–176, pozycja 137 — źródło drukowane
- „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38 — źródło drukowane
- „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 134, 223; t. 2, s. 430, 483, 486, 611, 632, 651, 657; t. 4, s. 1157; t. 5, s. 1505; t. 6, s. 1616, 1680; t. 7, s. 1866, 1908, 1910, 2032 — źródło drukowane
- „Deutsche Zeitung”, 29 grudnia 1903 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal) — źródło drukowane
- „Deutsche Tageszeitung”, 31 marca 1913 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal) — źródło drukowane
- „Harburger Tageblatt”, 7 sierpnia 1928 roku, s. 2 (obraz strony: Staats- und Universitätsbibliothek Hamburg, Deutsches Zeitungsportal) — źródło drukowane
- E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 128v, 130r–136r — źródło archiwalne
- L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 93, 126–127 — wykaz duchownych (druk 1834)
- Kronika parafii ewangelickiej w Helu (Hela) z lat 1840–1872 („Sonstige Verzeichnisse”, zapiski kronikarskie pastorów), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/7136 (Archion 25463) — źródło archiwalne
- Księga kościelna parafii ewangelickiej w Helu (Hela), karta tytułowa z 1786 roku i spis nauczycieli od 1620 roku („Sonstige Verzeichnisse 1620–1920”), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/7135 (Archion 25448) — źródło archiwalne
- Kronika parafii ewangelickiej w Helu (Hela) z lat 1873–1875, ze spisem urzędników parafii („Sonstige Verzeichnisse”), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/7136 (Archion 25466) — źródło archiwalne
- „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1886, nr 2, s. 20 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa) — źródło drukowane
- „Heimatblatt für die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela”, nr 12 (1993), s. 27 (notka redakcji H.M.) (Martin-Opitz-Bibliothek, Herne, zbiory cyfrowe) — czasopismo
Połączone źródła: koscioly_json
Zauważyłeś błąd, znasz historię obiektu, masz zdjęcia z archiwum rodzinnego? Napisz — każda informacja idzie do bazy z atrybucją źródła. Baza w budowie.