Przezmark — dawny kościół ewangelicki (Preußisch Mark, gmina Elbląg)
Preußisch Mark (Kreis Elbing)
- Powiat
- elbląski
- Typ
- Kościół
- Denominacja
- ewangelickie
Z Wikipedii (PL)
Przezmark, po niemiecku Preußisch Mark, leży niedaleko Elbląga, w gminie Elbląg; Słownik geograficzny umieszczał wieś na wschód od jeziora Drużno. Stoi tu gotycki kościół, dziś pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego, w którym od 1554 roku odprawiano nabożeństwa ewangelickie. Rejestr zabytków datuje kościół na połowę XIV wieku i podaje przy nim także lata 1901–1902. Agathon Harnoch pisał w 1890 roku, że wkrótce po założeniu Elbląga rycerze zakonni zbudowali w Przezmarku kościół i wieżę o mocnych murach. W czasach przedreformacyjnych kościół należał do archiprezbiteratu elbląskiego — Harnoch dodaje, że nosi także miano świętej Katarzyny; mniejszy dzwon, z napisem „in honorem St. Catharinae”, odlano w 1403 roku, większy w 1430. Harnoch wywodził, że kościół musiał stać około 1341 roku: duchowny z Przezmarku odprawiał bowiem nabożeństwa w kościele filialnym zakładanego w połowie XIV wieku Nowego Miasta Elbląga, zanim tamtejszy kościół dostał własnego duchownego; kościół Trzech Króli w Nowym Mieście wzmiankowano w 1341 roku, a jego proboszcza w 1374. Według Harnocha w 1554 roku, gdy w Elblągu ewangelię tłumiono, zaczął ją w Przezmarku głosić Bartholomäus Lemke; w druku Harnocha stoi, że czynił to „ohne Frucht”, czyli „bez skutku”, a Krause pisze w tym miejscu „sonder Scheu und Furcht”, czyli „bez lęku i obawy”. Mieszkańcy Elbląga, mimo sprzeciwu biskupa Hozjusza (Hosius), tłumnie ściągali na nabożeństwa Lemkego, a członkowie rady miejskiej przystępowali tu do Wieczerzy Pański…
Źródła zewnętrzne
- A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 416–417 (Pr. Mark, diecezja Elbląg) — źródło drukowane
- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. IX, hasło Przezmark (powiat elbląski) — słownik
- Wykaz rejestru zabytków nieruchomych województwa warmińsko-mazurskiego (NID, stan na 30 VI 2026), gmina Elbląg, Przezmark: kościół filialny, nr 693 z 21.12.1973; cmentarz, ogrodzenie, starodrzew, nr A-4711 z 25.10.2021 — rejestr zabytków
- Bildindex der Kunst & Architektur, obj20734584 — Przezmark (Elbląg), Katholische Kirche (Foto Marburg, mi08679c14) — katalog fotografii
- Przezmark (województwo warmińsko-mazurskie) — pl.wikipedia — encyklopedia
- Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 87, pozycja 165 — źródło drukowane
- „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 29 — źródło drukowane
- „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 61, 134; t. 3, s. 829, 990; t. 5, s. 1475; t. 6, s. 1740, 1760 — źródło drukowane
- K. Urbaniak, „Działalność warsztatu organmistrza Andreasa Hildebrandta w Elblągu i jego okolicach w latach 1711–1725”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 222–224 — artykuł naukowy
- P. Birecki, „Przestrzeń liturgiczna kościołów ewangelickich w Prusach Królewskich”, „Studia Elbląskie” XXVI, 2025, s. 39 — artykuł naukowy
- Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 191 — artykuł naukowy
- pastor Krause, „Notizen über die Kirche und das Dorf Preuschmark, auf der Elbingschen Höhe. 1818”, „Beiträge zur Kunde Preußens”, t. 2, Königsberg 1819, s. 273–289 — artykuł naukowy
- A. N. Tolckemit, „Elbingscher Lehrer Gedächtniss”, Danzig 1753, s. 204–212 (Elbląska Biblioteka Cyfrowa) — artykuł naukowy
- A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 209 — monografia
- P. Birecki, „Prusy Królewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki luterańskiej”, w: „Rola Kościoła w dziejach Polski. Kościoły w Rzeczypospolitej”, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469 — opracowanie
- Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6066, spis „Prediger zu Preußischmarck 1817”, skan 6, dostęp przez portal Archion (19721) — źródło archiwalne
Zauważyłeś błąd, znasz historię obiektu, masz zdjęcia z archiwum rodzinnego? Napisz — każda informacja idzie do bazy z atrybucją źródła. Baza w budowie.