Jeziernik — dawny kościół (Schönsee, ob. św. Jerzego)

Schönsee — dziś Jeziernik w gminie Ostaszewo, w powiecie nowodworskim — leży na Żuławach. Nazwa pada po raz pierwszy w 1333 roku, w przywileju dla sąsiedniego Ostaszewa, jako punkt graniczny; w niedzielę Laetare, 6 marca 1334 roku, wielki mistrz Luter z Brunszwiku wystawił wsi własny przywilej, nadając Gerkemu i Hartwigowi 60 włók na prawie chełmińskim. W tym samym przywileju tutejszemu kościołowi parafialnemu i jego plebanowi nadano cztery włóki. Do 1920 roku wieś należała do powiatu malborskiego w prowincji Prusy Zachodnie (rejencja gdańska), w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska — powiatu Wielkie Żuławy z siedzibą w Nowym Dworze Gdańskim. W latach 1939–1945 Jeziernik należał do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie.

Zachowany ceglany kościół świętego Jerzego, o murach z XIV wieku, jest dawną farą katolicką. W 1637 roku kościół w Jezierniku opisano jako budowlę z litego muru, z wieżą wymagającą naprawy. W zapisie z 1647 roku uściślono, że dzwonnica była murowana od dołu, a jej górna część zbita z desek. W XVII wieku Jeziernik miał własnego plebana, który bywał zarazem duszpasterzem Ostaszewa; pod koniec stulecia pleban przeniósł się do Ostaszewa i odtąd zarządzał Jeziernikiem stamtąd, jako kościołem złączonym. W Ostaszewie kościół katolicki miał swoją filię w Jezierniku; dziś jest to rzymskokatolicki kościół filialny pod wezwaniem świętego Jerzego.

W 1832 roku przełożono dach zakrystii i część połaci północnej mnichem i mniszką, co kosztowało około 750 talarów, a w 1889 roku hełm wieży dostał nowe dębowe gonty. Wnętrze mierzy 7,32 na 16 metrów. Do rejestru zabytków kościół wpisano pod numerem A-181 8 kwietnia 1960 roku.

Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał w Jezierniku 589 mieszkańców: 235 ewangelików, 234 katolików i 120 zapisanych jako inni chrześcijanie. W statystyce Harnocha i w spisie powszechnym z 1885 roku ewangelicy z Jeziernika należą do parafii w Ostaszewie (Schöneberg), obejmującej 1 000 dusz i mającej szkoły w Ostaszewie i w Jezierniku.

Bernhard Schmid dopatrywał się w Jezierniku śladów najstarszego, ryglowego budownictwa żuławskiego — prostych sal na rzucie prostokąta, o ścianach z ciągłych słupów, z drugiego i trzeciego dziesięciolecia XIV wieku, czyli z czasu planowego zasiedlania Wielkich Żuław; takie budowle podmurowywano tu później, podobnie jak w Gnojewie i Mątowach Wielkich. Murowany korpus, z cegły wielkiego formatu w wątku gotyckim, wiązał z latami 1390–1400, a jego wschodni szczyt — z filarkami wiązkowymi i fryzem o maswerku wyciąganym w stiuku — porównywał z południowym szczytem prezbiterium kościoła świętej Katarzyny w Gdańsku. Strop w Jezierniku, podobnie jak w Mątowach Wielkich, był kolebkowy, a w tym rozwiązaniu Schmid widział pokrewieństwo z budownictwem kościołów norweskich.

Ściana północna jest bezokienna; murowanej wieży kościół nie miał: dzwony wisiały w wysokiej drewnianej dzwonnicy na niskim murowanym cokole, zwieńczonej ośmioboczną latarnią, jak w Mątowach Wielkich, Borętach, Lubieszewie i Kończewicach. Viktor Zirkwitz odnotował ponadto konstrukcję usztywniającą szczyt wschodni, umieszczoną na strychu, oraz kruchtę przy ścianie południowej.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Ostaszewo (Schöneberg) i podaje tu 233 ewangelików.

Źródła: B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 283–284 oraz s. XLI i s. 3–4 przeglądu budownictwa kościelnego; V. Zirkwitz (rozprawa 1933, druk Danzig 1940); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreußen”, 1890, s. 438 (Schöneberg); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 24.