Jak znaleźli się na Pomorzu

Reformacja dotarła na Pomorze i do Prus wcześnie, ale nie przyszła naraz i nie była jednorodna. W Gdańsku przebiegała inaczej niż w Słupsku, a w wielkich miastach inaczej niż na wsi. Wszędzie jednak zaczynała się od kazań.

Według Janusza Małłka już w 1518 roku, rok po ogłoszeniu przez Marcina Lutra tez w Wittenberdze, zakonnik Jakub Knade porzucił w Gdańsku klasztor i zaczął głosić kazania w duchu Lutra.¹ Część historyków kwestionuje dziś tę wczesną datę i samo odejście Knadego z klasztoru. Pewne jest, że w 1522 roku szeroki oddźwięk wśród mieszczan zyskały kazania Jakuba Heggego, wymierzone w hierarchię kościelną, a w 1523 roku proboszcz kościoła Świętej Barbary Jan Bonholt wrócił z Wittenbergi i przywiózł kilka beczek pism Lutra.²

Rok 1525 przyniósł przesilenie. W styczniu w Gdańsku wybuchła rewolta, w której hasła reformacyjne mieszały się z żądaniami społecznymi: od zakonników zażądano opuszczenia klasztorów, które miały zostać zamienione na szpitale i szkoły, i obalono radę miejską.² W kwietniu 1526 roku do miasta przybył z wojskiem Zygmunt I Stary. Trzynastu przywódców rewolty, z Jerzym Wendlandem na czele, ścięto na Długim Targu. Duchowni luterańscy albo uciekli, jak Hegge i Bonholt, albo zostali skazani, lecz dzięki wstawiennictwu księcia pruskiego Albrechta uwolniono ich pod warunkiem opuszczenia Prus Królewskich. Przywrócono nabożeństwa katolickie.⁹ Tak skończyła się pierwsza gdańska Reformacja — ale nie sam ruch, który po trzydziestu latach uzyskał od króla przywilej religijny.

Zupełnie inaczej potoczyły się sprawy w państwie zakonnym, na wschód od Gdańska. 10 kwietnia 1525 roku na krakowskim rynku ostatni wielki mistrz zakonu krzyżackiego, Albrecht Hohenzollern, złożył hołd lenny Zygmuntowi Staremu. Narodziły się w tej chwili Prusy Książęce — pierwsze świeckie, dziedziczne państwo luterańskie na świecie. Stworzył je, paradoksalnie, monarcha, który pisał do papieża, że stara się „ugasić zarazę luterańską”.³ Zygmunt przedłożył pokój i zwierzchność lenną nad sprawę wyznania wasala. Albrecht, za którego zgodą już od 1523 roku głoszono w Królewcu luterańskie kazania, dostał teraz prawną ochronę.

Na Pomorzu Zachodnim, zwanym Księstwem Pomorskim, decyzja przyszła nieco później. W latach 1534–1535 książęta Filip I i Barnim IX przyjęli luteranizm jako wyznanie panujące. Przybył Johannes Bugenhagen — urodzony w Wolinie na Pomorzu, bliski współpracownik Lutra — i nadał Kościołowi krajowemu jego ewangelicki ład: porządek kościelny zwany Kirchenordnung z 1535 roku. Regulował wszystko: jak prowadzić nabożeństwo, jak utrzymywać szkoły parafialne, jak z kas miejskich wspierać ubogich, jak wynagradzać pastorów. Po Bugenhagenie luteranizm na Pomorzu nie był już tylko ruchem serc — był instytucją.⁴

Prusy Królewskie — Gdańsk, Toruń, Elbląg — pozostawały pod koroną polską i szły własnym tempem. 4 lipca 1557 roku Zygmunt August nadał Gdańskowi przywilej religijny, który dopuszczał między innymi komunię pod dwiema postaciami; miasto zapłaciło za niego wysoką kwotę na potrzeby wojenne króla. Przywilej miał formalnie charakter czasowy, ale wyłom okazał się trwały. Przez kolejne stulecia ewangelicyzm w tych miastach miał silną tradycję i własne instytucje — ale żył obok katolickich sąsiadów, nie zamiast nich.⁵

Na wsiach i w mniejszych miastach bywało znacznie trudniej. W Pucku fara w latach 1556–1589 znajdowała się w rękach luteranów, potem wróciła do katolików. W 1631 roku prawo obywatelstwa miejskiego ograniczono tu do samych katolików; uchylił to w 1643 roku starosta Jakub Wejher — sam gorliwy katolik i fundator kalwarii w pobliskim Wejherowie. Zarządził, że nikt nie będzie prześladowany ani wypędzany z miasta z powodu wiary, a niekatolicy mogą grzebać zmarłych na wyznaczonym miejscu i sprowadzać na pogrzeb duchownego ewangelickiego — byle bez publicznej uroczystości.⁶ Na własne nabożeństwo ewangelicy puccy czekali do zmiany władzy: pierwsze publiczne odprawił na początku kwietnia 1773 roku, już pod panowaniem pruskim, Jacob Luttermann z Bolszewa — w izbie urzędowej na zamku.⁶

W roku 1643 Jakub Wejher — fundator kalwarii i gorliwy katolik — zapewnił w przywileju dla Wejherowa swobodę religijną mieszkańcom wyznania augsburskiego. Krótko przed śmiercią ją ograniczył: ewangelicy nie mogli już budować kościoła ani utrzymywać duchownych, zachowali tylko prawo do pochówku.

Wśród ewangelickich wspólnot Pomorza osobne miejsce zajmują Kaszubi i Słowińcy. W roku 1586 Szymon Krofey, pastor z Bytowa, wydał w Gdańsku zbiór pieśni Marcina Lutra przełożonych na język swojej parafii. Tytuł brzmiał: Duchowne piesnie D. Marcina Luthera y ynszich naboznich męzow.⁷ To był kancjonał — śpiewnik kościelny — a zarazem pierwsza drukowana książka z kaszubszczyzną. Kaszubskie piśmiennictwo zaczęło się więc na luterańskiej ambonie.

Trudno to sobie dziś wyobrazić, gdy Kaszubów kojarzymy niemal wyłącznie z katolicyzmem. Ale granica wyznaniowa biegła wśród nich niezależnie od języka. W dawnej prepozyturze słupskiej istniał osobny okręg, zwany wendyjskim, w którym większość wiernych mówiła po kaszubsku; duchowni głosili tam kazania po niemiecku i po kaszubsku, jedno nabożeństwo zaraz po drugim.⁸ Na ziemi bytowskiej i lęborskiej żyli obok siebie kaszubscy katolicy i kaszubscy ewangelicy — sąsiedzi, czasem kuzyni, rozpoznający się nawzajem po kościele, do którego chodzili.

Luteranizm na Pomorzu miał zatem trzy oblicza: Kaszubów i Słowińców przyjmujących wiarę w swoim własnym języku, polskojęzycznych mieszczan Gdańska i Torunia oraz Niemców z miast i z kolonizacyjnych wsi. Obraz nie był jednobarwny. Patrząc na opuszczone cmentarze i ruiny kościołów rozsianych po całym Pomorzu, warto pamiętać, kto tam bywał: nie tylko jedna nacja, jeden język, jedna historia.