Jak znaleźli się na Pomorzu

Reformacja dotarła na Pomorze i do Prus wcześnie — przez kupieckie szlaki, przez kazania w wielkich portach, przez drobne druki przemycane na statkach płynących znad Łaby. Nie przyszła naraz i nie była jednorodna. W Gdańsku wyglądała inaczej niż w Słupsku, w Słupsku inaczej niż na bagnistych kaszubskich polach pod Smołdzinem. Ale wszędzie zaczęła się tak samo: od kazania, którego ktoś nie mógł przestać słuchać.

W roku 1518 — ledwie rok po tym, jak Marcin Luter przybił swoje tezy do kościelnych drzwi w Wittenberdze — były zakonnik Jakub Knade porzucił klasztor w Gdańsku i zaczął głosić kazania w duchu nowej nauki.¹ Miasto miało wówczas trzydzieści, może czterdzieści tysięcy mieszkańców: kupców, szyprów, rzemieślników, ludzi portu. Była to społeczność przyzwyczajona do nowości przybyłych morzem — i luterańskie pisma przybyły tą samą drogą co flandryjskie sukno. W roku 1523 proboszcz kościoła świętej Barbary Jan Bonholt wrócił z Wittenbergi i przywiózł ze sobą beczki pełne druków Lutra — jak zwykły ładunek handlowy.²

Rok 1525 przyniósł przesilenie. W Gdańsku wybuchła rewolta — tłum żądał zamienienia klasztorów na szpitale i szkoły, obalono radę miejską. Rok później, w 1526, Zygmunt I Stary przyjechał osobiście, przywrócił porządek i wykonał wyroki śmierci.² Formalnie Reformacja w Gdańsku Królewskim została stłumiona. W praktyce — zakorzenione przekonania nie dały się usunąć razem z głowami przywódców.

Zupełnie inaczej potoczyło się na południe od Gdańska. 10 kwietnia 1525 roku na krakowskim rynku ostatni wielki mistrz Zakonu Krzyżackiego, Albrecht Hohenzollern, złożył hołd lenny Zygmuntowi Staremu. Urodziły się w tej chwili Prusy Książęce — pierwsze świeckie, dziedziczne państwo luterańskie na świecie. Stworzył je, paradoksalnie, monarcha, który pisał do papieża, że stara się „ugasić zarazę luterańską”.³ Zygmunt wybrał pokój i zwierzchność formalną nad wyznaniem wasala. Albrecht, który już od miesięcy luteranizował swoje księstwo — przez kazania, nowe porządki parafialne, przekłady na język polski i mazurski — dostał teraz prawną ochronę.

Na Pomorzu Zachodnim, zwanym Księstwem Pomorskim, decyzja przyszła nieco później. W latach 1534–1535 książęta Filip I i Barnim IX przyjęli Reformację jako religię panującą. Przybył Johannes Bugenhagen — urodzony w Wolinie na Pomorzu, bliski współpracownik Lutra — i nadał Kościołowi krajowemu jego ewangelicki ład: porządek kościelny zwany Kirchenordnung z 1535 roku. Regulował wszystko: jak prowadzić nabożeństwo, jak utrzymywać szkoły parafialne, jak z kas miejskich wspierać ubogich, jak wynagradzać pastorów. Po Bugenhagenie luteranizm na Pomorzu nie był już tylko ruchem serc — był instytucją.⁴

Prusy Królewskie — Gdańsk, Toruń, Elbląg — pozostawały pod koroną polską i szły własnym tempem. W roku 1557 Zygmunt August potwierdził przywilej dla Gdańska, dający luterańskim mieszczanom prawo do własnych form kultu. Przez kolejne stulecia ewangelicyzm w tych miastach miał silną miejską tradycję i własne instytucje — ale żył obok katolickich sąsiadów, nie zamiast nich.⁵

Na wsiach i mniejszych miasteczkach sytuacja bywała znacznie trudniejsza. Puck, rybackie miasto nad Zatoką Pucką, przez sto szesnaście lat nie miał własnego ewangelickiego pastora. W roku 1657 Jakub Wejher, nowy zarządca dóbr puckich — sam gorliwy katolik i fundator kalwarii w pobliskim Wejherowie — wystawił edykt: ewangelicy mogą mieć cmentarz, ale stałego duchownego na jego dobrach nie.⁶ Zakaz trwał do roku 1773, gdy zmiana suwerena — Prusy Fryderyka II zastąpiły Polskę — przyniosła nowe ramy prawne. Dopiero wtedy Jacob Luttermann odprawił pierwsze nabożeństwo w puckim zamku jako pierwszy ewangelicki kaznodzieja w tym mieście od ponad stu lat.⁶

Wśród ewangelickich wspólnot Pomorza osobne miejsce zajmują Kaszubi i Słowińcy. W roku 1586 Szymon Krofey, pastor z Bytowa, wydał zbiór pieśni Marcina Lutra przełożonych na język swojej parafii. Tytuł brzmiał: Duchowne piesnie Dra Marcina Luthera i inszich naboznich męzow.⁷ To był kancjonał — śpiewnik kościelny — a zarazem najstarszy druk z cechami języka kaszubskiego, jaki przetrwał do naszych czasów. Kolebką kaszubskiego piśmiennictwa była luterańska ambona, nie katolicka kaplica.

Mirosław Rekowski, który badał te dzieje w 2023 roku, napisał, że „był moment, że większość Kaszubów wyznawała Reformację”.⁸ Trudno to dziś wyobrazić sobie, gdy Kaszubów kojarzymy niemal wyłącznie z katolicyzmem. Ale granica wyznaniowa biegła wśród nich niezależnie od języka. W powiecie bytowskim i na ziemi lęborskiej żyli obok siebie kaszubscy katolicy i kaszubscy ewangelicy — sąsiedzi, czasem kuzyni, rozpoznający się nawzajem po kościele, do którego chodzili.

Luteranizm na Pomorzu miał zatem trzy oblicza: Kaszubów i Słowińców przyjmujących wiarę w swoim własnym języku, polskojęzycznych mieszczan Gdańska i Torunia, oraz Niemców z miast i z kolonizacyjnych wsi. Obraz nie był jednobarwny. Patrząc na opuszczone cmentarze i ruiny kościołów rozsianych po całym Pomorzu, warto pamiętać, kto w nich bywał: nie tylko jedna nacja, jeden język, jedna historia.