Rozkwit i codzienność

Kiedy Bugenhagen w roku 1535 opuścił Pomorze, zostawił za sobą nie tylko ideę — zostawił strukturę. Sieć parafii podzielonych na superintendentury, przepisy o szkołach i kasach dla biednych, zasady wynagradzania pastorów. Przez kolejne stulecia ta struktura wypełniała się życiem: nabożeństwami, śpiewem, szkołą przy kościele, wieczornicą dla dziewcząt, zupą dla ubogich. To, co wyglądało jak zarządzenie administracyjne, stało się sposobem organizowania całego życia wiejskiej albo miejskiej wspólnoty.

Centralne miejsce w tym życiu zajmował kancjonał — śpiewnik kościelny. Luterańska tradycja, od samego Lutra, kładła szczególny nacisk na śpiew jako formę modlitwy i nauczania: wierni uczyli się wiary przez pieśni, bo tekst zapamiętany w melodii zostaje w pamięci dłużej niż słowa kazania.

Codzienność ta miała jednak więcej niż jeden język. Jeszcze w dziewiętnastym wieku w części parafii kaszubskich i słowińskich nad jeziorami Łebsko i Gardno wierni śpiewali pieśni i słuchali kazań po kaszubsku i po polsku. Dopiero pruska szkoła i pruski urząd przechyliły z czasem tę codzienność na stronę niemczyzny.

Więcej dla ciekawych: języki nabożeństw i kancjonały →

Szkoła parafialna należała do luterańskiego porządku od początku. Kirchenordnung Bugenhagena z 1535 roku regulowała kształcenie dzieci razem z liturgią i opieką nad ubogimi — jako trzy filary tego samego zobowiązania wspólnoty.¹ Pastor uczył, ale i pilnował, żeby dzieci rzeczywiście umiały odpowiedzieć na pytania katechizmu. Konfirmacja — uroczyste potwierdzenie wiary przed całą wspólnotą, zazwyczaj w czternastym lub piętnastym roku życia — była finałem tego przygotowania i zarazem momentem, od którego konfirmant stawał się pełnoprawnym członkiem parafii.²

W parafiach szlacheckich i dworskich działał patronat: właściciel ziemski, który fundował kościół lub parafię, miał prawo i obowiązek jej utrzymywać, co często oznaczało też decydowanie o obsadzie pastorskiej. System ten tworzył sieć zależności, ale też dawał wspólnotom stabilność materialną — kościół stał, bo stał za nim patron z majątkiem.³

Luterańska teologia od początku nakładała na wspólnoty jeden obowiązek troski o ubogich. Dobroczynność nie była luterańskim wynalazkiem — średniowiecze znało szpitale, bractwa i fundacje — ale Reformacja ujęła ją w nowy, miejski i parafialny porządek: wspólną kasę. Kiedy Reformacja zamykała klasztory, zadania, które te klasztory wypełniały — opieka nad chorymi, stołówka dla głodnych, schronisko dla bezdomnych — musiały przejść w inne ręce. Owe ręce miały być rękoma wspólnoty.

W Gdańsku tradycja ta sięgała najwcześniejszych dekad Reformacji. Do dziewiętnastego wieku dorastała do rozmiarów, które trudno sobie wyobrazić bez konkretnych danych. W roku 1857 gdański filantrop Georg Friedrich Abegg ufundował mały szpital dziecięcy: sześć łóżek, wynajęty budynek.⁴ Opiekę sprawowały diakonisy — ewangelickie pielęgniarki żyjące we wspólnocie na wzór zakonny, choć bez wieczystych ślubów. Tradycję tę zapoczątkował w roku 1836 pastor Theodor Fliedner w Kaiserswerth nad Renem.⁴ W roku 1875 nowy gmach gdańskiego domu diakonis stanął przy ulicy Nowe Ogrody, zaprojektowany przez Bruno Eberhardta, kosztował 75 000 marek.⁴ W szczytowym roku 1915 mieszkało i pracowało w nim czterysta trzydzieści cztery siostry.⁴ Kobiety w czarnych czepkach i błękitnych sukniach — poznawano je na gdańskiej ulicy.

Podobna troska obejmowała małe, rozproszone gminy z dala od wielkich miast. Gustav-Adolf-Verein — ewangelickie stowarzyszenie założone w dziewiętnastym wieku — wspierało finansowo diasporyczne parafie, którym nie starczyło sił na własny kościół czy pastora. Jego nazwa upamiętniała szwedzkiego króla Gustawa II Adolfa, patrona protestantyzmu w epoce wojen religijnych.⁵

Codzienne życie ewangelika na Pomorzu rozgrywało się więc w kilku rejestrach naraz: w kościelnej ławce z kancjonałem w dłoni, przy stole katechizmowym, w szkolnej sali, przy łóżku chorego. Przez długi czas toczyło się nie tylko po niemiecku, ale też po kaszubsku i po polsku, dopóki pruski porządek administracyjny tego nie zmienił. Warto o tym pamiętać, patrząc dziś na dawne ewangelickie parafie Pomorza.