Kim są luteranie na Pomorzu · 4

Kościół unijny — jeden dekret z Berlina

≈ 2 min czytania

Przez trzysta lat luteranie i reformowani stanowili dwa osobne wyznania. W 1817 roku pruski król połączył je w jeden Kościół. Ta decyzja zaważyła na całym ewangelickim Pomorzu.

Król, królowa i jeden kielich

Powód, dla którego powstał Kościół unijny, był bardziej rodzinny niż teologiczny. Król pruski Fryderyk Wilhelm III należał do wyznania reformowanego, jego żona, królowa Luiza — do luterańskiego. Za życia królowej, zgodnie z ówczesnym rozdziałem obu Kościołów, małżonkowie nie mogli razem przystępować do komunii; Luiza zmarła w 1810 roku, ale pamięć o tej rozłące została przy owdowiałym królu.¹ W 1817 roku, w trzechsetną rocznicę wystąpienia Lutra, Fryderyk Wilhelm III połączył oba wyznania w jeden organizm — Ewangelicki Kościół Unii Pruskiej, nazywany też krótko Kościołem unijnym.

Warto od razu powiedzieć, czym ta unia była, a czym nie była. Nie zniosła różnic w nauce ani nie stworzyła nowego wyznania. Połączyła administrację — urzędy, kasy, nadzór — pozostawiając parafiom ich dawny obyczaj. Luteranin z pomorskiej wsi po 1817 roku modlił się tak samo jak przedtem; zmienił się przede wszystkim zarząd nad jego kościołem. Dopiero narzucona kilka lat później wspólna agenda liturgiczna (1822) dotknęła samego nabożeństwa — i to ona, nie administracja, stała się w innych częściach Prus iskrą oporu staroluteranów.

Jak to wyglądało na Pomorzu

Prowincje kościelne dzieliły się na okręgi, po niemiecku Kirchenkreis — w dawnych statystykach nazywane też diecezjami — którymi kierowali superintendenci. Dobrym przykładem jest okręg wejherowski (Neustadt in Westpreußen) w prowincji Prusy Zachodnie. Statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku wymienia w nim między innymi parafie w Helu, Rumi i Bolszewie, a wykaz ksiąg metrykalnych z 1908 roku — także Oliwę.²

Nie wszędzie przyjęto unię spokojnie. Część luteranów odłączyła się i utworzyła osobne Kościoły staroluterańskie — także na Pomorzu. Na ziemi słupskiej ksiądz Friedrich Lasius połączył w 1835 roku ze staroluteranizmem ruch przebudzeniowy braci von Below; w Darżynie gmina staroluterańska prowadziła własne księgi metrykalne od 1847 roku, w Lęborku działał staroluterański zbór, a w Słupsku staroluteranie wznieśli własną świątynię — dzisiejszy kościół Świętego Krzyża. W Gdańsku osobna gmina wyrosła po 1839 roku, gdy w twierdzy osadzono pastora Ehrenströma za trwanie przy wyznaniu luterańskim.³ Były to jednak wspólnoty nieliczne: w wielkiej parafii kwidzyńskiej statystyka z 1890 roku naliczyła dwudziestu staroluteranów na siedemnaście tysięcy wiernych.

Dlaczego to ważne dla dalszej opowieści

Kościół unijny był instytucją państwa pruskiego, ściśle związaną z Berlinem. Dopóki Pomorze należało do Prus, było to naturalne. Kiedy jednak po 1920 roku część tych ziem znalazła się w granicach odrodzonej Polski, dawna jedność pękła. Wśród pomorskich ewangelików istniały odtąd dwa różne Kościoły: niemiecki Kościół unijny, podległy konsystorzowi w Poznaniu, oraz polski Kościół Ewangelicko-Augsburski z konsystorzem w Warszawie.⁴ O tym rozdwojeniu — i o napięciu, które za nim stało — opowiada następny rozdział.

Treść opracowana z pomocą narzędzi sztucznej inteligencji na podstawie zweryfikowanych materiałów portalu poewangelicku.pl oraz źródeł wskazanych w przypisach.