Kim są luteranie na Pomorzu · 5

Dwa Kościoły, jedna wiara

≈ 3 min czytania

Kiedy po pierwszej wojnie światowej granica przecięła Pomorze, ewangelicy znaleźli się po dwóch stronach — niemieckiej i polskiej. Wiara pozostała ta sama, ale Kościoły stały się dwa.

Z większości w mniejszość

Do 1920 roku ewangelicy byli na Pomorzu grupą uprzywilejowaną, związaną z pruskim państwem. Traktat wersalski przyznał znaczną część tych ziem Polsce, a wtedy dawni gospodarze stali się mniejszością w katolickim kraju. Liczby mówią same za siebie: w Wejherowie w 1900 roku mieszkało 2549 ewangelików, a w 1928 roku parafia liczyła ich 524.¹ Wielu Niemców wyjechało do Rzeszy. Ci, którzy zostali, oraz przybywający z głębi Polski ewangelicy polscy utworzyli dwa odrębne światy kościelne.

Pierwszym był niemiecki Kościół unijny, spadkobierca pruskiej tradycji, teraz podległy konsystorzowi w Poznaniu. Drugim — polski Kościół Ewangelicko-Augsburski z konsystorzem w Warszawie, którego zwierzchnik, biskup Juliusz Bursche, był wówczas najgłośniejszym rzecznikiem polskości ewangelicyzmu.²

Polski zbór w Gdyni

Najlepiej opisaną kartą tego drugiego świata jest polska parafia ewangelicko-augsburska w Gdyni. Jej dzieje szczegółowo przedstawił Jerzy Domasłowski.³ Pierwsze polskie nabożeństwo ewangelickie w budującym się mieście odprawiono 19 lipca 1931 roku w sali Szkoły Handlu Morskiego; kazanie wygłosił senior diecezji ks. Gustaw Manitius. Zbór tworzyli w większości ludzie napływowi — urzędnicy, inżynierowie i marynarze przybyli do nowego polskiego portu.

Od 1937 roku parafię prowadził ks. Jerzy Kahané, człowiek niezwykłej energii. Zorganizował Komitet Budowy Kaplicy, gromadził wiernych na nabożeństwach w wynajmowanych salach i zabiegał o własną świątynię. Kamień węgielny pod kościół przy ulicy Leśnej poświęcił biskup Bursche 11 czerwca 1939 roku, w czasie dwudniowych uroczystości. Budowy tej nigdy nie ukończono — przerwała ją wojna, a wielu ludzi tego zboru zginęło. Sam ks. Kahané został zamordowany w lipcu 1941 roku w Pirnie-Sonnenstein, biskup Bursche zmarł w niemieckiej niewoli w 1942 roku.³

Kiedy Kościół uległ ideologii

Po drugiej stronie granicy narodowej działy się rzeczy jeszcze poważniejsze. Nie na samym Pomorzu w granicach Rzeszy, lecz w sąsiednim Wolnym Mieście Gdańsku — gdzie Kościół ewangelicki był instytucją formalnie odrębną — najostrzej rozegrał się spór o duszę niemieckiego protestantyzmu.⁴ Ruch zwany Niemieckimi Chrześcijanami próbował podporządkować Kościół ideologii narodowego socjalizmu. W 1934 roku na czele gdańskiego Kościoła stanął biskup Johannes Beermann, członek partii nazistowskiej.

Nie wszyscy jednak ustąpili. Przeciw nazyfikacji Kościoła wystąpił ruch Kościoła Wyznającego, którego zalążkiem w Wolnym Mieście był założony w listopadzie 1933 roku Związek Pastorów w Potrzebie.⁵ Należał do niego ks. Otto Eichel, kaznodzieja kościoła Świętego Jana; w jego domu parafialnym zbierało się początkowo około stu osób. 28 października 1934 roku, wkrótce po zjeździe opozycyjnych duchownych w Berlinie-Dahlem, wygłosił kazanie, które śmiało odrzucało zasadę wodzostwa w Kościele — słowami apostoła Pawła:

„Jeden Pan, jedna wiara, jeden chrzest, jeden Bóg i Ojciec nas wszystkich, który jest ponad nami wszystkimi”.⁵

Biskup Beermann próbował pozbawić Eichela wpływu na wiernych i skierował go na przymusowy urlop; pastora zatrzymywała też policja. Jego postawa pokazuje, że linia podziału nie biegła po prostu między Niemcami a Polakami. Byli niemieccy ewangelicy, którzy w imię tej samej Ewangelii sprzeciwili się własnej władzy kościelnej, gdy ta zaczęła służyć partii.

Dwa światy obok siebie

Trzeba jasno powiedzieć, czego nasze źródła nie potwierdzają: nie znamy z nich obrazu bezpośredniego, instytucjonalnego konfliktu między polskim zborem w Gdyni a niemieckim Kościołem unijnym. Widać raczej dwa równoległe światy, które żyły osobno — każdy w swoim języku, pod swoim konsystorzem.⁶ Napięcie narodowe było realne i przenikało oba Kościoły, lecz najczęściej przybierało postać wzajemnej obcości, nie otwartej walki. Wspólny koniec przyszedł dopiero z wojną i z tym, co nastało po niej.

Treść opracowana z pomocą narzędzi sztucznej inteligencji na podstawie zweryfikowanych materiałów portalu poewangelicku.pl oraz źródeł wskazanych w przypisach.