Kim są luteranie na Pomorzu · 6

Rok 1945 — koniec pewnego świata

≈ 3 min czytania

Świat, który trwał na Pomorzu przez cztery stulecia, rozpadł się w ciągu kilku tygodni. Po ewangelickim Pomorzu zostały puste kościoły i zarastające cmentarze.

Kilka tygodni wiosny

Wiosną 1945 roku front przeszedł przez Pomorze, a wraz z nim skończyła się obecność, która kształtowała ten region od czasów Reformacji. Ludność ewangelicka — w większości już całkowicie zniemczona po stu latach pruskiej szkoły — opuściła te ziemie. Jedni uciekli z własnej woli przed nadciągającym frontem, innych wysiedlono decyzją nowych władz. Proces ten rozłożył się na lata 1945–1947.¹

Decydowało wyznanie. W powojennej weryfikacji narodowościowej przynależność do Kościoła ewangelickiego traktowano niemal jak dowód niemieckości. Dotknęło to również Słowińców — słowiańskiej ludności znad jezior Łebsko i Gardno, która mimo swojej mowy i nazwisk została uznana za Niemców i w większości wysiedlona.² Ostatni ludzie pamiętający słowiński dialekt odeszli już po wojnie; we wsi Kluki mówiono nim jeszcze w latach pięćdziesiątych.

Kościoły, które zmieniły wyznanie

Opuszczone świątynie ewangelickie przeszły najpierw pod zarząd państwa jako mienie poniemieckie. Większą ich część z czasem przejął Kościół rzymskokatolicki i przywrócił do kultu — tyle że katolickiego. Historycy wyróżniają trzy fale tych przejęć: pierwszą tuż po 1945 roku, drugą po wyjeździe pozostałych Niemców w latach 1957–1959 oraz trzecią, którą w 1971 roku usankcjonowała osobna ustawa.³

Jak to wyglądało z bliska, pokazuje pismo, które burmistrz Wejherowa skierował już w marcu 1945 roku:

„Niniejszym upoważnia się Katolicki Urząd Parafialny w Wejherowie na przejęcie i zabezpieczenie majątku parafii ewangelickiej…”⁴

W maju 1945 roku katolikom przekazano kościół Zbawiciela w Sopocie, choć spora część sopockich ewangelików jeszcze wtedy w mieście mieszkała. Uchwałą z 29 stycznia 1946 roku w ręce katolickie przeszła gdańska bazylika Mariacka. Wyjątków było niewiele; jednym z nich pozostał sopocki Kościół Pokoju, który już we wrześniu 1945 roku wrócił do ewangelików i służy im do dziś.⁴ Losy gdańskich świątyń po wojnie szczegółowo opisał Piotr Szczudłowski.⁵ Podawany niekiedy bilans — że katolicy przejęli około czterdziestu procent dawnych obiektów ewangelickich — jest przybliżonym szacunkiem, nie danymi spisowymi.³

Cmentarze bez opiekunów

Najsmutniej potoczyły się losy cmentarzy. Pozbawione bliskich zmarłych, którzy spoczywali w niemieckojęzycznych grobach, popadały w zapomnienie. Jedne zamieniano na parki miejskie — tak stało się w Wejherowie, gdzie dawny cmentarz ewangelicki jest dziś Parkiem Kaszubskim, i w Kartuzach. Inne zaorywano pod pola albo zasypywano pod nową zabudowę. W Nowej Wsi Lęborskiej przez dziesięciolecia pracował tartak wzniesiony na gruzach nagrobków. Likwidacje przeprowadzano decyzjami władz, nieraz mimo protestów miejscowej ludności — w Wejherowie, Tczewie, Lęborku, Kościerzynie i Chojnicach.⁶ Kamienne płyty z napisem „Hier ruhet in Gott” — „Tu spoczywa w Bogu” — bywały wmurowywane w obory i chodniki.

Zdarzały się jednak gesty pojednania. W Maszewie Lęborskim, gdzie gotyckich, niemieckich inskrypcji nie umiał już nikt odczytać, miejscowi przybili na cmentarzu dwujęzyczną tablicę, a przy porządkowaniu grobów spotkały się dwie wspólnoty — katolicka i ewangelicka.⁶ Takich miejsc, gdzie pamięć przetrwała, jest więcej, niż się zwykle sądzi.

Treść opracowana z pomocą narzędzi sztucznej inteligencji na podstawie zweryfikowanych materiałów portalu poewangelicku.pl oraz źródeł wskazanych w przypisach.