Dziedzictwo Kim są luteranie Rozdział 6 z 7

Kim są luteranie na Pomorzu · 6

Rok 1945 — koniec pewnego świata

≈ 3 min czytania

Świat, który trwał na Pomorzu przez cztery stulecia, rozpadł się w ciągu kilku tygodni. Po ewangelickim Pomorzu zostały puste kościoły i zarastające cmentarze.

Kilka tygodni wiosny

Wiosną 1945 roku front przeszedł przez Pomorze, a wraz z nim skończyła się obecność, która kształtowała ten region od czasów Reformacji. Ludność ewangelicka opuściła te ziemie. Jedni uciekli z własnej woli przed nadciągającym frontem, innych wysiedlono decyzją nowych władz. Proces ten rozłożył się na lata 1945–1947.1

Decydowało wyznanie. W powojennej weryfikacji narodowościowej przynależność do Kościoła ewangelickiego traktowano niemal jak dowód niemieckości. Dotknęło to również Słowińców — słowiańską ludność znad jezior Łebsko i Gardno, która mimo swojej mowy i nazwisk została uznana za Niemców. W styczniu 1947 roku dawnych mieszkańców Kluk przymusowo wysiedlano za Odrę.2 Część Słowińców została: w latach 1950–1953 sołtysem wsi była Słowinka Ruth Kötsch, a na miejscowym cmentarzu chowano zmarłych jeszcze na początku lat siedemdziesiątych.

Kościoły, które zmieniły wyznanie

Opuszczone świątynie ewangelickie przeszły najpierw pod zarząd państwa jako mienie poniemieckie. Większą ich część z czasem przejął Kościół rzymskokatolicki i przywrócił do kultu — tyle że katolickiego. Pierwsze przejęcia nastąpiły już w 1945 roku, kolejne w następnych dziesięcioleciach; własność tych nieruchomości na Ziemiach Zachodnich i Północnych uregulowała ustawa z 23 czerwca 1971 roku.3

Jak to wyglądało z bliska, pokazuje pismo, które burmistrz Wejherowa skierował już w marcu 1945 roku:

„Niniejszym upoważnia się Katolicki Urząd Parafialny w Wejherowie na przejęcie i zabezpieczenie majątku parafii ewangelickiej…”4

8 maja 1945 roku sopocki kościół Zbawiciela przekazano duszpasterstwu wojskowemu; odtąd jest katolickim kościołem garnizonowym. 29 stycznia 1946 roku Miejska Rada Narodowa przekazała katolikom gdańską bazylikę Mariacką. Wyjątków było niewiele; jednym z nich pozostał sopocki Kościół Pokoju, który ewangelicy zachowali i który służy im do dziś.4 Losy gdańskich świątyń po wojnie szczegółowo opisał Piotr Szczudłowski.5 Według naszego atlasu katolicy przejęli około dwóch trzecich dawnych kościołów i zborów ewangelickich na tym terenie; dokładne liczby podajemy na stronie Dziedzictwo w liczbach.3

Cmentarze bez opiekunów

Najsmutniej potoczyły się losy cmentarzy. Pozbawione rodzin zmarłych, którzy spoczywali w grobach z niemieckimi napisami, popadały w zapomnienie. Jedne zamieniano na parki miejskie: w Wejherowie Miejska Rada Narodowa uchwaliła 22 września 1950 roku przejęcie cmentarza i w pierwszej połowie 1951 roku urządziła na nim park — dzisiejszy Park Kaszubski; w Kartuzach cmentarz zlikwidowano w 1968 roku i również zamieniono w park. Inne zabudowywano: w Nowej Wsi Lęborskiej na miejscu cmentarza działa tartak, a ocalał tylko fragment kamiennego muru. W Ciekocinie przedwojenne nagrobki rozebrano, a ich fragmenty wmurowano w podstawę ogrodzenia.6

Zdarzały się jednak gesty pamięci. W Machowinie mieszkańcy sami uporządkowali i ogrodzili w 2006 roku cmentarz ewangelicki, na którym do dziś stoi dziewięćdziesiąt jeden żeliwnych krzyży. W Kartuzach Towarzystwo Miłośników Kartuz odsłoniło w 1993 roku kamień pamiątkowy w parku urządzonym na miejscu cmentarza.6 Takich miejsc, gdzie pamięć przetrwała, jest więcej, niż się zwykle sądzi.

To, co zostało, opisujemy na mapie

Po ewangelickim Pomorzu nie pozostała pustka. Zostały kościoły — dziś w większości katolickie — kaplice, a przede wszystkim cmentarze, często zarośnięte, lecz wciąż odnajdywane. Zebraliśmy je w atlasie ewangelickiego Pomorza: interaktywnej mapie, która liczy dziś ponad tysiąc trzysta obiektów.7 Każdy z nich ma swoją nazwę — polską, a gdzie ją znamy, także niemiecką — opis oparty na źródłach i notatkę o tym, co się z nim stało. Są tam także miejsca, gdzie kościoła już nie ma, oraz takie, o których wiemy tylko tyle, że były.

Zobacz atlas ewangelickiego Pomorza →

Przypisy

  1. Lata wysiedleń podajemy za opisami poszczególnych miejscowości w atlasie — najczęściej padają w nich lata 1945, 1946 i 1947 (np. Sąborze: pierwszą grupę wysiedlono jesienią 1946 roku, pozostałych w 1947; Damno: 1946).
  2. Kluki po 1945 roku — zob. opis w atlasie: Kluki — cmentarz i wskazane tam źródła. O Słowińcach szerzej: F. Tetzner, Die Slowinzen und Lebakaschuben, Berlin 1899.
  3. Ustawa z 23 czerwca 1971 r. o przejściu na osoby prawne Kościoła Rzymskokatolickiego oraz innych kościołów i związków wyznaniowych własności niektórych nieruchomości położonych na Ziemiach Zachodnich i Północnych (Dz.U. 1971 nr 16, poz. 156). Bilans według atlasu — zob. stronę „Dziedzictwo w liczbach”; por. B. Gosz, opracowanie o przestrzeni sakralnej Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego, „Gdański Rocznik Ewangelicki” (2009).
  4. Pismo burmistrza Wejherowa (marzec 1945) — cyt. za: M. Kurpiewski, „Gdański Rocznik Ewangelicki” VII (2013), s. 98. Sopot — opisy w atlasie: dawny Erlöserkirche, kościół Zbawiciela, dawny Kościół Pokoju. Bazylika Mariacka — za: P. Szczudłowski (przyp. 5).
  5. P. Szczudłowski, Kościół katolicki wobec poewangelickich świątyń w Gdańsku, „Nasza Przeszłość” t. 84.
  6. Opisy i źródła w atlasie: Wejherowo, Kartuzy, Nowa Wieś Lęborska, Ciekocino, Machowino.
  7. Atlas ewangelickiego Pomorza. Aktualną liczbę obiektów i odwołań do źródeł podajemy na stronach Dziedzictwo w liczbach i O projekcie; wykaz źródeł stoi przy każdym wpisie.

Treść opracowana z pomocą narzędzi sztucznej inteligencji na podstawie zweryfikowanych materiałów portalu poewangelicku.pl oraz źródeł wskazanych w przypisach.