Pruszcz Gdański — kościół Podwyższenia Krzyża Świętego
Praust
- Czy aktywny dziś
- Nie / zniszczony / nieużywany
- Powiat
- gdański
- Typ
- Kościół / zbór
- Denominacja
- ewangelicka
Z Wikipedii (PL)
Gotycki, ceglany kościół w Pruszczu Gdańskim (Praust) pochodzi z połowy XIV wieku. J. Heise, autor inwentarza zabytków Prus Zachodnich, nazwał go jedyną w prowincji wiejską świątynią o układzie bazylikowym i zastrzegł zarazem, że bazyliką kościół nie był od początku — układ ten powstał dopiero wskutek przebudów, gdy podwyższono ściany nawy głównej, a sklepienia założono jeszcze później. Miejscowość należała do powiatu Danziger Höhe w rejencji gdańskiej — do 1887 roku był to powiat gdański (Kreis Danzig) — a w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska. Według Harnocha nazwa Pruszcza, po niemiecku Praust, miała powstać z przekręcenia niemieckiego słowa „Probstei”, czyli prepozytura. To samo objaśnienie przytacza Gebauer (1855): nazwa miała powstać stąd, że przy tym kościele mieściła się prepozytura kościołów Wyżyny Gdańskiej; Gebauer zostawia jednak otwartą sprawę, czy tak było naprawdę. W przywileju wsi, wydanym w 1367 roku przez komtura gdańskiego Ludekego von Essen dla Jakuba Schultzego i jego potomków, wymieniono wprost kościół i plebanię; Heise zaznacza, że dokument ten był odnowieniem wcześniejszego przywileju, a Agathon Harnoch datuje tę samą fundację na 19 października 1337 roku. Dnia 27 marca 1508 roku biskup włocławski Wincenty przyłączył do parafii w Pruszczu kościoły świętej Barbary, w Rokitnicy i świętego Wawrzyńca w Rosenbergu, które nie mogły się utrzymać z własnych dochodów; proboszczem pruszczańskim był wtedy Tomasz z Gdańska. W latach 1530–1540 parafię posia…
Źródła zewnętrzne
- Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Pruszczu Gdańskim — Wikipedia — audyt workflow
- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich — źródło drukowane
- ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880 — źródło drukowane
- E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649–1781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gdańskiego) — źródło drukowane (wypisy archiwalne)
- M. Biskup, A. Tomczak, „Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w.”, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 58 (1955), z. 1 — monografia
- „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820 — spis urzędowy
- B. Szady, „Geografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II połowie XVIII w.”, Lublin 2010 — monografia (atlas wyznań)
- L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 87 — wykaz duchownych (druk 1834)
- „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych) — inwentarz archiwalny
- B. Meyer, „Die evangelische Kirche zu Sankt Salvator in Danzig”, Gdańsk: Paul Springer, [ok. 1916], s. 4 — źródło drukowane
- J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 2: „Der Landkreis Danzig”, Danzig 1885, s. 130, 131, 132 — źródło drukowane
- A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 393, 394 — źródło drukowane
- „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. IX, hasło „Pruszcz” — źródło drukowane
- J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Gdańsk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreußens, z. 21), s. 128, 60, 61 — źródło drukowane
- Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 54–55, pozycja 237 — źródło drukowane
- Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 114, 116 — źródło drukowane
- „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21 — źródło drukowane
- „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 13, 298; t. 2, s. 351, 468, 470, 508; t. 3, s. 838, 968, 1012; t. 4, s. 1045, 1089, 1167, 1264; t. 5, s. 1320; t. 6, s. 1570, 1598; t. 7, s. 1871, 1911 — źródło drukowane
- „Allgemeine preußische Staats-Zeitung” (Berlin), 29 listopada 1837 roku, s. 1 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal) — źródło drukowane
- „Magdeburgische Zeitung” (Magdeburg), 8 października 1857 roku, s. 9 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal) — źródło drukowane
- „National-Zeitung” (Berlin), 17 sierpnia 1875 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal) — źródło drukowane
- „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 25 sierpnia 1875 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal) — źródło drukowane
- „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 1 maja 1892 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal) — źródło drukowane
- „Berliner Börsen-Zeitung”, 3 lutego 1895 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal) — źródło drukowane
- „Berliner Neueste Nachrichten”, 23 listopada 1901 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal) — źródło drukowane
- „Der Reichsbote” (Berlin), 27 marca 1904 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal) — źródło drukowane
- „Norddeutsche allgemeine Zeitung” (Berlin), 21 lutego 1913 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal) — źródło drukowane
- P. Birecki, „Przestrzeń liturgiczna kościołów ewangelickich w Prusach Królewskich”, „Studia Elbląskie” 26, 2025, s. 34–36, 38 — artykuł naukowy
- K. Urbaniak, „Działalność warsztatu organmistrza Andreasa Hildebrandta w Elblągu i jego okolicach w latach 1711–1725”, „Studia Elbląskie” 18, 2017, s. 223, 226–228, 239 — artykuł naukowy
- Hermann Freytag, „Landgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 58, 1918, s. 111–124 — artykuł naukowy
- Friedrich Berndt, mapa okolic od Gdańska do Tczewa, 20 grudnia 1599 roku, dawna sygnatura Reichsarchiv Danzig 300 PK I a 19, reprodukcja: Viktor Zirkwitz, „Die bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig”, odbitka częściowa z przygotowywanego dzieła „Das Dorf um Danzig”, Danzig 1940, tablice na s. 49–52, zastrzeżenie co do rysunków kościołów na s. 13 — źródło kartograficzne
- E. Gebauer, „Die Kirche in Praust bei Danzig”, „Der neuen Preußischen Provinzial-Blätter andere Folge” VII, Königsberg 1855, s. 139–143 (Bayerische Staatsbibliothek, Münchener DigitalisierungsZentrum) — artykuł naukowy
- E. Strehlke, „Die Kirche in Praust”, „Der Neuen Preußischen Provinzial-Blätter dritte Folge” III, Königsberg 1859, s. 324–331 (Internet Archive) — artykuł naukowy
- E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 111r–115r — źródło archiwalne
- Trzecia księga metrykalna parafii ewangelickiej w Rokitnicy (Müggenhahl) z lat 1808–1836, z kroniką pastora Johanna Jacoba Schalka z lat 1825–1834, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5745 (Archion 17486) — źródło archiwalne
- P. Birecki, „Prusy Królewskie i Książęce. Dwa światy sztuki luterańskiej”, „Studia Elbląskie” XXII (2021), s. 42 — artykuł naukowy
Połączone źródła: koscioly_json
Zauważyłeś błąd, znasz historię obiektu, masz zdjęcia z archiwum rodzinnego? Napisz — każda informacja idzie do bazy z atrybucją źródła. Baza w budowie.