Gdańsk — kościół Zbawiciela na Zaroślaku
Salvatorkirche
- Rok powstania
- 1697
- Czy aktywny dziś
- Nie / zniszczony / nieużywany
- Powiat
- Gdańsk M.
- Typ
- Kościół / zbór
- Denominacja
- ewangelicka
Z Wikipedii (PL)
Kościół Zbawiciela (po niemiecku Salvatorkirche) stał na gdańskim przedmieściu Zaroślak (po niemiecku Petershagen), tuż nad Kanałem Raduni, naprzeciw przerzuconego przezeń mostu. Z całej budowli ocalała podstawa wieży do drugiej kondygnacji, w 1965 roku zabezpieczona jako trwała ruina. To ona jest dziś przedmiotem ochrony: decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Gdańsku z 30 października 1971 roku wpisano ją do rejestru zabytków pod numerem A-558 (w dawnym rejestrze województwa gdańskiego — numer 423). Urzędowy wykaz rejestru, prowadzony przez Narodowy Instytut Dziedzictwa, datuje wieżę na koniec XVII wieku i podaje adres przy ulicy Zaroślak. Według kroniki Harnocha szpital, przy którym powstał kościół, założono zapewne w 1378 roku, a jego kaplica stała się w 1456 roku filią kościoła Mariackiego; w 1563 roku kaplicę rozebrano przy rozbudowie fortyfikacji wraz z dużym cmentarzem, na którym Jakub Hegge już w 1522 roku głosił Ewangelię spod lipy. Budynki szpitalne zburzono w 1576 roku i odbudowano w latach 1581–1583 na obecnym miejscu. Do 1622 roku nabożeństwa w szpitalu odprawiali własni duchowni szpitalni, potem duchowni z Oruni, a do 1641 roku Elias Hirschfeld; po śmierci Konstantina Fehlaua w 1711 roku pastorem kościoła Zbawiciela został Samuel Krüger. Löschin (1815) opisuje dzieje poprzedniczki kościoła, kaplicy świętej Gertrudy przy szpitalu tego samego wezwania. Stała ona tam, gdzie w jego czasach znajdowały się wodopój (Pferdetränke), tak zwana Riedewand i leżąca…
Źródła zewnętrzne
- Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku — kwerenda webowa
- KOŚCIÓŁ ZBAWICIELA (I) (Encyklopedia Gdańska / Gedanopedia) — audyt workflow
- Rejestr zabytków województwa pomorskiego (wykaz Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków): nr rej. A-558, dawny rejestr woj. gdańskiego nr 423, organ wpisujący — Wojewódzki Konserwator Zabytków w Gdańsku, data wpisu 30 X 1971, obiekt: „wieża kościoła p.w. Zbawiciela”, ul. Zaroślak, Gdańsk — rejestr zabytków (wykaz wojewódzki, arkusz xls)
- Wykaz rejestru zabytków nieruchomych woj. pomorskiego (NID, stan na 31 III 2026): „wieża kościoła pw. Zbawiciela, ul. Zaroślak, k. XVII, nr rej.: A-558 z 30.10.1971” — rejestr zabytków (wykaz NID)
- Narodowy Instytut Dziedzictwa, ewidencja zabytków — „wieża kościoła pw. Zbawiciela”, 1696 r., ceglana, Gdańsk, ul. Zaroślak 18; karty zielone 1959, karta biała 1987 — ewidencja zabytków NID
- „Zaroślak w opisie Wutstracka (1807)”, Gdańsk Strefa Prestiżu, 20 IV 2020 — omówienie i cytaty z rękopisu Christiana Friedricha Wutstracka „Historisch-topographisch-statistische Nachrichten von der Königlich-Westpreußischen See- und Handelsstadt Danzig”, Archiwum Państwowe w Gdańsku, sygn. APGd 300,R-Ll,96 — opracowanie regionalne oparte na źródle archiwalnym z 1807 r.
- Wikipedia, „Wieża kościoła Zbawiciela w Gdańsku” — kontrola pomocnicza (nr rej. 423 z 30.10.1971, granat 1814, odbudowa ok. 1860, dawne biuro firmy nieruchomości) — źródło pomocnicze — NIE liczone jako niezależne (cytuje Gedanopedię)
- Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia) — encyklopedia
- B. Meyer, „Die evangelische Kirche zu Sankt Salvator in Danzig”, Gdańsk: Paul Springer, [ok. 1916], s. 3–7 — źródło drukowane
- A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 385, 386 — źródło drukowane
- „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 217, 73, 74, 75 — źródło drukowane
- „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, s. 591, 64 — źródło drukowane
- B. Ranisch, „Beschreibung Aller Kirchen-Gebäude der Stadt Dantzig”, Danzig 1695, Anhang, s. 75 — źródło drukowane
- „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte”, Danzig 1897, cz. III, s. 73–75 (kościoły ewangelickie) — księga adresowa
- „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte”, Danzig 1905, cz. IV, s. 60–63 (kościoły ewangelickie) — księga adresowa
- „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte”, Danzig 1914, cz. IV, s. 61–63 (kościoły ewangelickie) — księga adresowa
- „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte”, Danzig 1918, cz. IV, s. 58–60 (kościoły ewangelickie) — księga adresowa
- „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18 — źródło drukowane
- „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 134; t. 2, s. 429; t. 3, s. 788; t. 4, s. 1177, 1269; t. 6, s. 1566; t. 7, s. 1854, 2021 — źródło drukowane
- A. Szarszewski, „Szpitale gdańskie XVI–XVIII w. a duchowość protestancka”, „Studia Historica Gedanensia” 11, 2020, s. 180, 182–184 — artykuł naukowy
- S. Kościelak, „Brytyjskie grupy wyznaniowe w Gdańsku w XVII–XVIII (XIX) wieku”, „Studia Elbląskie” 21, 2020, s. 38–39 — artykuł naukowy
- E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 154r — źródło archiwalne
- Kronika kościoła świętego Zbawiciela w Gdańsku (spisy z lat 1777–1804), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5463/11 (Archion 15758) — źródło archiwalne
- „Gedenk-Buch für die Kirche zu St. Jacob”, księga pamiątkowa kościoła świętego Jakuba w Gdańsku założona w 1787 roku przez duchownego Petera Wilhelma Biehla (wpisy do 1802 roku), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5339 (Archion 15065) — źródło archiwalne
- L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 73 — źródło archiwalne
- M. G. Löschin, „Etwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs”, „Gedana” Bd. 2, Danzig 1815, Stück 30, s. 472–479 (Polona) — artykuł naukowy
- Trzecia księga metrykalna parafii ewangelickiej w Rokitnicy (Müggenhahl) z lat 1808–1836, z kroniką pastora Johanna Jacoba Schalka z lat 1825–1834, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5745 (Archion 17486) — źródło archiwalne
- Lista duchownych z 1873 roku („Nachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preußen. Im Juli 1873”), dodatek do „Amtliche Mittheilungen” konsystorza w Królewcu, według przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 14 — źródło drukowane
Połączone źródła: koscioly_json
Zauważyłeś błąd, znasz historię obiektu, masz zdjęcia z archiwum rodzinnego? Napisz — każda informacja idzie do bazy z atrybucją źródła. Baza w budowie.