Kiezmark — dawny kościół ewangelicki (ob. MB Częstochowskiej)
Käsemark
- Rok powstania
- 1727
- Czy aktywny dziś
- Nie / zniszczony / nieużywany
- Powiat
- gdański
- Typ
- Kościół / zbór
- Denominacja
- ewangelicka
Z Wikipedii (PL)
Kiezmark — po niemiecku Käsemark — leży na Żuławach Gdańskich, w gminie Cedry Wielkie; przed 1945 rokiem należał do powiatu Danziger Niederung, w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska, a potem do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Szachulcowy kościół stoi do dziś: po 1945 roku przejęli go katolicy jako kościół Matki Bożej Częstochowskiej, a w rejestrze zabytków figuruje od 1962 roku. Wieś otrzymała przywilej lokacyjny w 1349 roku, za wielkiego mistrza Henryka Dusemera; plebanii wyznaczono wtedy trzy łany. Kościół wzmiankowany jest w 1592 oraz 1653 roku, a po Reformacji przeszedł w ręce ewangelickie i służył gminie luterańsko-unijnej aż do 1945. Ksiądz Jakub Fankidejski wymienia „kościół w Kiermarku (Kisemark)” wśród świątyń dawnego dekanatu steblewskiego, które przeszły do ewangelików, ponieważ prawo patronatu wykonywał magistrat gdański. Hermann Freytag wymienia przedreformacyjnych duchownych Kiezmarka: Jacobusa z początku XV wieku, Vincentiusa (1488) i Marcusa Beckera (1492). Kiezmark był siedzibą samodzielnej parafii ewangelickiej. Wykaz dekanatu Małej Wyspy Gdańskiej z 1593 roku pokazuje, jak daleko zaszła tu zmiana wyznaniowa: przy każdej z dwunastu parafii zapisano, ile ziemi kościelnej trzyma luterański duchowny i ile mu wieś płaci zamiast dziesięcin. W Kiezmarku duchowny trzymał trzy łany dające około 146 florenów, przy wsi liczącej sześćdziesiąt łanów; do parafii należał wtedy także Szmerblok. Pozostał przy niej długo: w 1890 roku okręgami szkolnymi parafi…
Źródła zewnętrzne
- Wikipedia — Kościół MB Częstochowskiej w Kiezmarku — źródło online
- Kościół ewangelicki, ob. rzym.-kat. par. pw. Matki Boskiej Częstochowskiej w Kiezmarku — Zabytek.pl — audyt workflow
- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich — źródło drukowane
- Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger_Niederung — źródło drukowane
- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom IV, hasło Kiezmark — źródło drukowane
- E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649–1781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gdańskiego) — źródło drukowane (wypisy archiwalne)
- „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820 — spis urzędowy
- „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych) — inwentarz archiwalny
- A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 185, 193, 209, 427 — źródło drukowane
- Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 44, pozycja 122 — źródło drukowane
- „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 69, 223, 264; t. 2, s. 368, 396, 440, 449, 458; t. 3, s. 706, 952; t. 4, s. 1096, 1101, 1152, 1231, 1233, 1235; t. 5, s. 1426; t. 6, s. 1574; t. 7, s. 1904, 1939, 2037 — źródło drukowane
- „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 23 marca 1904 roku, s. 13 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal) — źródło drukowane
- P. Birecki, „Przestrzeń liturgiczna kościołów ewangelickich w Prusach Królewskich”, „Studia Elbląskie” XXVI, 2025, s. 35–36, 39 — artykuł naukowy
- Hermann Freytag, „Landgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 58, 1918, s. 115 — artykuł naukowy
- E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 41v–45r — źródło archiwalne
- Księga metrykalna kościołów w Kiezmarku (Käsemark), Szmerbloku i Schönrohr od 1785 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), Archion 226528 — źródło archiwalne
- Księga kościelna parafii ewangelickiej w Trutnowych (Trutenau) założona w 1661 roku, katalog pastorów, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5800 (Archion 17972) — źródło archiwalne
- Księga różnych spisów parafii ewangelickiej w Cedrach Wielkich (Groß Zünder) z lat 1648–1716, z kroniką i rejestrem darów pastorów Tobiasza Colerusa i Johanna Monety, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5723 (Archion 17228) — źródło archiwalne
- Księga parafii ewangelickiej w Kiezmarku (Käsemark), łaciński spis pastorów, s. 572–573 („Sonstige Verzeichnisse 1592–1851”), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5731 (Archion 226507) — źródło archiwalne
- Księga parafii ewangelickiej w Kiezmarku (Käsemark), łaciński spis pastorów z zapiskami o powodziach i budynkach, s. 572–573, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA) (Archion 226507, skan 16) — źródło archiwalne
- P. Birecki, „Prusy Królewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki luterańskiej”, w: „Rola Kościoła w dziejach Polski. Kościoły w Rzeczypospolitej”, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 470, 472 — opracowanie
Połączone źródła: koscioly_json
Zauważyłeś błąd, znasz historię obiektu, masz zdjęcia z archiwum rodzinnego? Napisz — każda informacja idzie do bazy z atrybucją źródła. Baza w budowie.