Święty Gaj — dawny kościół ewangelicki (Heiligenwalde)

Z Wikipedii (PL)

Kościół w Świętym Gaju (po niemiecku Heiligenwalde) stoi około dwudziestu kilometrów na południowy zachód od Pasłęka, na skłonie opadającym ku rzece Dzierzgoń. Rzeka ta była przed 1945 rokiem granicą między Prusami Wschodnimi a Zachodnimi, a wieś leżała u styku trzech powiatów: pasłęckiego, sztumskiego i malborskiego. Osadę wymieniono po raz pierwszy 1 maja 1323 roku, w akcie lokacyjnym sąsiedniego Krupina — wspomniano tam drogę do „Heiligenwalt” i tamtejszy młyn. Samą wieś lokował 17 kwietnia 1324 roku komtur dzierzgoński Luter z Brunszwiku, przekazując zasadźcy Henrykowi von Dirnow 55 łanów na prawie chełmińskim. Stała tu wtedy ceglana kaplica, a przy akcie jej fundacji obecny był proboszcz z pobliskiego Kwietniewa, Henryk. Po wprowadzeniu Reformacji świątynię przebudowano, wyciągając skrzydło wschodnie zamknięte szczytem z pięcioma blendami; w części zachodniej stała masywna drewniana wieża z ostrołukowym portalem. W 1844 roku powstał rysunek dawnej świątyni, wykonany przez E. Andersona. W 1861 roku kościół spłonął do murów od uderzenia pioruna — przepadły wtedy dwa dzwony, jeden z 1420 roku, z napisem gotyckimi minuskułami „Svnte + barbara + b + anno + domini + jore 1420”, drugi z 1725 roku, z napisem „Gott Allein in der Hohe Sei Ehr. Gegossen A. 1725”. W latach 1864–1865 odbudowano go na starych murach, z nową absydą od wschodu. Adolf Boetticher w inwentarzu zabytków z 1898 roku podaje, opierając się na rysunku i notatkach precentora E. Andersona z Popelken, że kościół…