Gardeja — kościół ewangelicki
Garnsee
- Rok powstania
- 1729
- Powiat
- kwidzyński
- Typ
- Kościół
- Denominacja
- ewangelickie
Z Wikipedii (PL)
Dawny kościół ewangelicki w Gardei stoi przy ulicy Kwidzyńskiej i jest dziś kościołem katolickim pod wezwaniem świętego Józefa. Według zestawienia Roberta Ziemiańskiego, opartego między innymi na schematyzmie diecezji elbląskiej z 1996 roku, katolicy przejęli i poświęcili ten kościół w 1945 roku. Otacza go cmentarz przykościelny, a przy nim stoi obelisk burmistrza Karla Chudoby. Rejestr zabytków województwa pomorskiego obejmuje kościół i cmentarz jedną pozycją — numer A-1588 z 2 kwietnia 1996 roku — datując budowlę na XIV i XVIII wiek. Te dwie daty dotyczą dwóch części budowli. Wieża jest gotycka, datowana na lata około 1330–1340; korpus jest młodszy. Wieża kościoła w Gardei, po niemiecku Garnsee — najstarsza, krzyżacka część budowli — stoi nietypowo po wschodniej stronie nawy, a w jej najniższej kondygnacji mieści się zakrystia. Duchowny ewangelicki występuje tu podobno w 1555 roku, lecz bez nazwiska; pierwszym znanym z imienia był archidiakon Bernhard Kretzel, „Polak, rodem z Krakowa”, urzędujący od 1559 roku. Wkrótce po Reformacji istniała tu, jak pisze Ludwik Rhesa, mała gmina braci czeskich, rozproszona w czasie sporów osiandrowskich. Do 1834 roku przez parafię przeszło dwudziestu czterech duchownych; w latach 1694–1718 urzędował tu Michael Richter, urodzony w Prabutach, zmarły na urzędzie. Do Gardei należał też kościół filialny w Cyganach (Zigahnen): według księdza Jakuba Fankidejskiego w 1721 roku stał pusty i bliski upadku, a Agathon Harnoch notuje go jako filię jes…
Źródła zewnętrzne
- Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 83-86
- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom II, hasło Gardeja — źródło drukowane
- „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych) — inwentarz archiwalny
- „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienwerder östlich der Weichsel” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898 — inwentarz zabytków
- L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834 — wykaz duchownych
- M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908 — wykaz ksiąg metrykalnych
- J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 11: „Der Kreis Marienwerder östlich der Weichsel”, Danzig 1898, s. 20, 23 — źródło drukowane
- A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 508 — źródło drukowane
- „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68 — źródło drukowane
- „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 108; t. 2, s. 352, 391, 673; t. 3, s. 709, 797, 809, 811, 994, 997; t. 4, s. 1031, 1072, 1115, 1248; t. 5, s. 1349; t. 6, s. 1561, 1667, 1705, 1721, 1742, 1774; t. 7, s. 1847, 1874 — źródło drukowane
- Erich Wernicke, „Kreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert”, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 77–78 — źródło drukowane
- Rietz, „Ein Streit zwischen der Gemeinde Rauden und ihrem Geistlichen aus den Jahren 1638–1640”, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Marienwerder”, z. 63, Marienwerder 1924, s. 11 — artykuł naukowy
- Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 192 — artykuł naukowy
Zauważyłeś błąd, znasz historię obiektu, masz zdjęcia z archiwum rodzinnego? Napisz — każda informacja idzie do bazy z atrybucją źródła. Baza w budowie.