Rozdział 11. Architektura i wyposażenie kościołów ewangelickich
Rozdział 11. Architektura i wyposażenie kościołów ewangelickich
11.1. Budownictwo sakralne — style i typy
Kościoły ewangelickie na Kaszubach reprezentują różnorodność stylową odpowiadającą kolejnym epokom ich powstawania: od gotyckich budowli średniowiecznych przejętych od katolików, przez barokowe fundacje XVII wieku, po neogotyckie świątynie XIX stulecia.
Kościoły średniowieczne adaptowane przez luteran
Większość kościołów ewangelickich na Kaszubach nie była budowana od podstaw jako świątynie protestanckie, lecz stanowiła adaptację wcześniejszych budowli katolickich. Dotyczy to przede wszystkim kościołów w miastach i większych wsiach, których początki sięgają XIII-XV wieku.
Charakterystyczne cechy gotyku pomorskiego: - Cegła jako podstawowy materiał budowlany - Formy halowe lub pseudobazylikowe - Masywne wieże zachodnie - Szczyty schodkowe lub trójkątne - Sklepienia krzyżowo-żebrowe
Do najcenniejszych przykładów należą: - Kościół św. Jakuba w Lęborku (XIII-XIV w.) — gotycka bazylika, od 1535 do 1945 ewangelicka - Kościół św. Mikołaja w Słupsku (XIV w.) — gotycka hala, katedra ewangelicka - Kościół w Główczycach — pierwotna budowla średniowieczna, przebudowana w XIX w.
Fundacje barokowe XVII wieku
Okres baroku przyniósł nowe fundacje kościelne, często związane z mecenatem szlachty lub książąt. Najważniejszą z nich jest kościół w Smołdzinie — fundacja księżnej Anny de Croy.
Kościół Świętej Trójcy w Smołdzinie (1632)
Kościół ten stanowi unikalne świadectwo ewangelickiego mecenatu książęcego na Pomorzu. Konsekrowany 16 października 1632 roku, zachował do dziś niemal kompletne wyposażenie barokowe.
Charakterystyka architektoniczna: - Orientowana budowla salowa z wyodrębnionym prezbiterium - Konstrukcja szachulcowa (mur pruski) — typowa dla regionu - Wieża zachodnia - Dachy kryte gontem (później blachą)
Kościoły XIX-wieczne — neogotyk
Dynamiczny rozwój demograficzny i ekonomiczny Pomorza w XIX wieku zaowocował budową licznych nowych świątyń ewangelickich. Dominował styl neogotycki, traktowany jako nawiązanie do tradycji średniowiecznych.
Kościół Zbawiciela w Lęborku (1866-1870)
Największy i najokazalszy kościół ewangelicki w regionie, zaprojektowany przez królewskiego architekta Friedricha Augusta Stülera. Obecnie kościół NMP Królowej Polski.
Charakterystyka: - Styl neogotycki z elementami romańskimi - Trzynawowa bazylika z transeptem - Monumentalna wieża zachodnia (pierwotnie wyższa, obniżona po zniszczeniach wojennych) - Cegła licowa jako materiał elewacji - Bogata dekoracja rzeźbiarska
Kościół w Główczycach (1891)
Neogotycka budowla zastępująca starszą świątynię. Zachowała oryginalne wyposażenie ewangelickie: - Dębowy ołtarz - Dębowa ambona - Prospekt organowy - Ławki z XIX wieku - Witraże z herbami rodów szlacheckich regionu
Kościół św. Elżbiety w Bytowie (1847-1854)
Projektant: Friedrich August Stüler (wzorowany na kościele św. Mateusza w Berlinie). Styl eklektyczny z dominacją neogotyku. Od 1945 katolicki kościół św. Katarzyny.
Kościół w Nowej Wsi Lęborskiej (1846-1847)
Neoromanizm. Budowla ceglana, salowa z wyodrębnionym prezbiterium zakończonym półkoliście. Konsekracja 29 października 1847 roku. Charakterystyczne poziome pasy tynkowe na elewacjach.
11.2. Wyposażenie wnętrz — ołtarze, ambony, chrzcielnice
Wyposażenie kościołów ewangelickich różniło się od katolickiego ze względu na odmienną teologię i liturgię. Centralne miejsce zajmowała ambona (kazalnica), a nie ołtarz — zgodnie z luterańskim naciskiem na Słowo Boże.
Ołtarze
W kościołach luterańskich ołtarz pełnił funkcję mniej centralną niż w katolicyzmie, ale zachował znaczenie jako miejsce sprawowania Wieczerzy Pańskiej. Ołtarze ewangelickie charakteryzują się: - Umieszczeniem obrazu lub rzeźby o tematyce chrystologicznej (Ukrzyżowanie, Ostatnia Wieczerza, Zmartwychwstanie) - Prostszą formą niż ołtarze katolickie (brak kultu świętych, relikwii) - Często połączeniem z amboną w tzw. ołtarz kazalnicowy (Kanzelaltar)
Przykłady zachowane:
Smołdzino — wczesnobarokowy ołtarz z bogatym wystrojem rzeźbiarskim (1632). W centrum obraz „Ecce Homo” (Chrystus w koronie cierniowej). Po bokach portrety fundatorki księżnej Anny de Croy i jej syna Ernesta Bogusława (przedstawionego jako 12-letni chłopiec). Jeden z najcenniejszych zabytków sztuki barokowej na Pomorzu.
Główczyce — skromny dębowy ołtarz z końca XIX wieku. Zachowany oryginalnie jako ewangelicki.
Ambony
Ambona (kazalnica) to centralny element wyposażenia kościoła luterańskiego. Tutaj głoszono Słowo Boże — najważniejszy element nabożeństwa. Ambony umieszczano wysoko, często przy filarze lub na ścianie nawy, by kaznodzieja był dobrze widoczny i słyszany.
Przykłady zachowane:
Smołdzino — barokowa ambona z XVII wieku. Bogata dekoracja rzeźbiarska. Baldachim ozdobiony snycerką.
Główczyce — dębowa ambona z XIX wieku. Prostsze formy neogotyckie.
Chrzcielnice
Chrzest to jeden z dwóch sakramentów uznawanych przez luteran (obok Wieczerzy Pańskiej). Chrzcielnice ewangelickie często mają formę kamiennych lub drewnianych mis na postumencie.
Przykłady zachowane:
Smołdzino — chrzcielnica z XVII wieku. Kamienna, na profilowanej stopie.
Porównanie wyposażenia wybranych kościołów
| Kościół | Ołtarz | Ambona | Chrzcielnica | Inne |
|---|---|---|---|---|
| Smołdzino | Barok, XVII w. | Barok, XVII w. | Kamień, XVII w. | Świeczniki, portrety |
| Główczyce | Neogotyk, XIX w. | Neogotyk, XIX w. | — | Witraże herbowe |
| Lębork (NMP) | Neogotyk, XIX w. | Neogotyk, XIX w. | — | Organy Grüneberga |
| Bytów (św. Katarzyny) | Eklektyk, XIX w. | — | — | — |
11.3. Organy — historia i budowniczowie
Organy odgrywały w liturgii luterańskiej rolę szczególną. Marcin Luter uważał muzykę za dar Boży, a śpiew wspólnotowy był centralnym elementem nabożeństwa. Dlatego kościoły ewangelickie inwestowały w budowę i utrzymanie organów.
Dynastia Grünebergów
Najważniejszą dynastią organmistrzowską działającą na Pomorzu była rodzina Grünebergów ze Szczecina. Ich instrumenty reprezentują szczyt sztuki organmistrzowskiej XIX wieku.
Philipp Wilhelm Grüneberg (ok. 1720-?) — założyciel dynastii, organmistrz i organista z Białogardu.
Barnim Grüneberg (1828-1907) — najwybitniejszy przedstawiciel rodu. Terminował u swojego wuja Carla Augusta Buchholza w Berlinie (1843-1847), jednego z najsłynniejszych organmistrzów ówczesnych Niemiec. Założył własny warsztat w Szczecinie, który stał się największą wytwórnią organów na Pomorzu.
Organy w kościołach regionu
Lębork — kościół Zbawiciela (ob. NMP Królowej Polski)
Organy firmy Barnim Grüneberg, zainstalowane w 1866 roku podczas budowy kościoła. Reprezentują szczytowe osiągnięcie neogotyckie organmistrzowskie XIX wieku na Pomorzu.
Charakterystyka: - Prospekt neogotycki, harmonizujący z architekturą kościoła - Bogata dekoracja snycerska - Instrument o wysokich walorach brzmieniowych
Kamień Pomorski (dla kontekstu)
W 1888 roku Barnim Grüneberg przeprowadził gruntowną renowację, modernizację i rozbudowę słynnych organów w konkatedrze kamieńskiej, tworząc instrument 44-głosowy.
Stan zachowania organów
Większość historycznych organów ewangelickich na Kaszubach nie przetrwała do dziś w oryginalnym stanie: - Część zniszczono podczas walk w 1945 roku - Część zdewastowano po wojnie - Część przebudowano lub wymieniono na nowe instrumenty
Najlepiej zachowane organy Grüneberga w regionie znajdują się w kościele w Lęborku.
11.4. Dzwony i ich losy
Dzwony kościelne służyły nie tylko celom liturgicznym (wzywanie na nabożeństwa, odmierzanie pór dnia), ale także społecznym (alarm przeciwpożarowy, ogłoszenia). W kościołach ewangelickich dzwony funkcjonowały podobnie jak w katolickich.
Słynni ludwisarze
Dzwony dla kościołów pomorskich odlewano głównie w warsztatach gdańskich i szczecińskich.
Michał Wittwerck z Gdańska — czynny na przełomie XVII i XVIII wieku. Jego dzwon z 1706 roku zachował się w kościele w Smołdzinie.
Zachowane dzwony
Smołdzino — dzwon spiżowy, odlany w 1706 roku w pracowni Michała Wittwercka z Gdańska. Jeden z niewielu zachowanych oryginalnych dzwonów ewangelickich w regionie.
Losy dzwonów po 1945 roku
Większość historycznych dzwonów ewangelickich nie przetrwała: - Część wywieziono podczas wojny (rekwizycja na potrzeby zbrojeniowe) - Część zniszczono w walkach 1945 roku - Część skradziono lub zniszczono po wojnie - Niektóre przeniesiono do kościołów katolickich
11.5. Inne elementy wyposażenia
Świeczniki
Świeczniki ołtarzowe stanowiły ważny element wyposażenia liturgicznego.
Smołdzino — para cynowych świeczników ołtarzowych z 1637 roku, wykonanych przez konwisarza Marcina Pregera ze Słupska na polecenie księżnej Anny Pomorskiej. Jeden z najcenniejszych przykładów rzemiosła konwisarskiego na Pomorzu.
Wieloramienny brązowy świecznik (żyrandol) ufundowany przez Jakuba Lagritza ze Słupska — również zachowany w kościele w Smołdzinie.
Epitafia i portrety
W kościołach ewangelickich umieszczano epitafia (tablice pamiątkowe) i portrety fundatorów, pastorów, zasłużonych parafian.
Smołdzino — portrety księżnej Anny de Croy i jej syna Ernesta Bogusława na ołtarzu głównym. Unikalne świadectwo mecenatu książęcego.
Ławki
Ławki kościelne często były numerowane i przypisane konkretnym rodzinom (system „ławek rodzinnych”, niem. Kirchenstuhl). Rodziny płaciły za prawo do korzystania z określonego miejsca w kościele.
Główczyce — zachowane oryginalne ławki z XIX wieku.
Witraże
Witraże pojawiły się w kościołach ewangelickich głównie w XIX wieku, w okresie neogotyku.
Główczyce — witraże z herbami rodów szlacheckich związanych z regionem: Będzemirów, Domarusów, Borków, Żyżewiczów, Wilków, Strojentinów, Rekowów, Zastrowów, Nadzmirów.
11.6. Losy kościołów po 1945 roku
Przejęcia przez katolików
Po wysiedleniu ludności ewangelickiej w latach 1945-1950 większość kościołów ewangelickich przejął Kościół katolicki. Proces ten przebiegał różnie w poszczególnych przypadkach.
Przykłady przejęć:
| Kościół | Data konsekracji katolickiej | Nowe wezwanie |
|---|---|---|
| Lębork (Zbawiciela) | 20 X 1946 | NMP Królowej Polski |
| Bytów (św. Elżbiety) | po 1945 | św. Katarzyny |
| Smołdzino | po 1945 | Świętej Trójcy (bez zmiany) |
| Główczyce | po 1945 | św. Piotra i Pawła |
| Nowa Wieś Lęborska | po 1945 | Niepokalanego Poczęcia NMP |
Zachowanie wyposażenia
Stan zachowania oryginalnego wyposażenia ewangelickiego jest zróżnicowany:
Dobrze zachowane: - Smołdzino — niemal kompletne wyposażenie barokowe - Główczyce — oryginalne ławki, ołtarz, ambona, witraże
Częściowo zachowane: - Lębork — organy Grüneberga (przebudowane)
Zniszczone lub usunięte: - Wiele kościołów pozbawiono oryginalnego wyposażenia ewangelickiego, zastępując je katolickim
Kościoły nieczynne i zrujnowane
Część mniejszych kościołów ewangelickich nie została przejęta przez katolików i uległa dewastacji lub rozbiórce. Dotyczy to przede wszystkim kościołów filialnych w małych wsiach.
Ochrona zabytków
Wiele kościołów poewangelickich jest obecnie wpisanych do rejestru zabytków. Ochroną objęte są zarówno budowle, jak i zachowane elementy wyposażenia.
11.7. Stan obecny i postulaty konserwatorskie
Kościoły o najwyższej wartości zabytkowej
- Smołdzino — unikatowy zespół barokowy, wymaga stałej opieki konserwatorskiej
- Lębork (NMP Królowej Polski) — monumentalna świątynia neogotycka z organami Grüneberga
- Główczyce — zachowane oryginalne wyposażenie XIX-wieczne
Postulaty badawcze
- Inwentaryzacja — pełna inwentaryzacja wszystkich zachowanych elementów wyposażenia ewangelickiego w kościołach regionu
- Dokumentacja fotograficzna — systematyczna dokumentacja przed dalszą degradacją
- Badania proweniencyjne — ustalenie autorstwa i pochodzenia elementów wyposażenia
- Ochrona prawna — wnioskowanie o wpis do rejestru zabytków najcenniejszych obiektów
Zagrożenia
- Brak świadomości historycznej — nieznajomość ewangelickiej przeszłości obiektów
- Nieodpowiednie prace remontowe — niszczące oryginalne elementy
- Kradzieże — dotyczy szczególnie metalowych elementów wyposażenia
- Zaniedbanie — brak środków na konserwację
Rozdział ten stanowi wprowadzenie do szerszej problematyki dziedzictwa materialnego protestantyzmu na Kaszubach. Pełna inwentaryzacja wymagałaby odrębnego opracowania.