Rozdział 2. Reformacja na Pomorzu — droga do protestantyzmu

2.1. Początki luteranizmu w Księstwie Pomorskim (1520–1534)

Reformacja dotarła na Pomorze niemal natychmiast po wystąpieniu Marcina Lutra w Wittenberdze. Bliskość geograficzna, intensywne kontakty handlowe miast hanzeatyckich oraz obecność studentów pomorskich na niemieckich uniwersytetach sprawiły, że idee reformacyjne znalazły tu podatny grunt już w pierwszych latach po 1517 roku.

Gdańsk jako brama reformacji

Pierwszym wielkim ośrodkiem, w którym nowe idee zyskały szeroki oddźwięk, był Gdańsk — choć formalnie miasto to należało do Prus Królewskich, nie do Księstwa Pomorskiego. W 1518 roku młody gdański duchowny Jakob Knade (Jakub Knade) publicznie odrzucił celibat i zawarł związek małżeński, powołując się na nauki Lutra. Był to jeden z pierwszych tak spektakularnych aktów zerwania z tradycją katolicką w tej części Europy.

W 1522 roku kaznodzieja Jakob Hegge, zwany Finkenblockier, rozpoczął w Gdańsku głoszenie kazań w duchu luterańskim. Jego płomienne wystąpienia przyciągały tłumy i wywoływały gwałtowne reakcje — zarówno entuzjazm zwolenników reformy, jak i opór duchowieństwa katolickiego i władz miejskich. W kolejnych latach Gdańsk stał się areną burzliwych sporów religijnych, które w 1525 roku przerodziły się w otwartą rewoltę ludu miejskiego przeciwko radzie.

Słupsk — pierwsze centrum luteranizmu na Pomorzu Zachodnim

O ile Gdańsk formował się w ogniu konfliktów, o tyle w mniejszych ośrodkach Pomorza Zachodniego reformacja przebiegała spokojniej, choć równie wcześnie. Szczególną rolę odegrał Słupsk (Stolp) — miasto, które później stanie się centrum administracji kościelnej dla całego regionu.

W 1522 roku do Słupska przybył kaznodzieja Jan Krystian Ketelhut (Johannes Christian Ketelhut), który — przydzielony do kościoła św. Mikołaja — zaczął głosić nauki reformacyjne. Dwa lata później, w 1524 roku, Jan Amandus (Johannes Amandus) zorganizował publiczną dysputę z duchowieństwem katolickim, której przebieg przekonał większość słupszczan do przyjęcia luteranizmu.

Postawy książąt pomorskich

Kluczową rolę w rozprzestrzenianiu się reformacji odgrywała postawa władców. Książęta pomorscy z dynastii Gryfitów — Bogusław X, a po jego śmierci (1523) jego synowie Jerzy I i Barnim IX — początkowo zachowywali ostrożność, lawirując między zwolennikami i przeciwnikami reform.

Sytuacja zmieniła się po 1530 roku, gdy coraz wyraźniej zaznaczały się sympatie protestanckie wśród młodszego pokolenia Gryfitów. Decydujące znaczenie miała postawa Filipa I, od 1532 roku współrządzącego Pomorzem. Filip był zdecydowanym zwolennikiem reformacji i to on, wspólnie z wujem Barnimem IX, doprowadził do jej oficjalnego wprowadzenia.

2.2. Wizytacja Jana Bugenhagena i ordynacja kościelna 1535

Rok 1535 stanowi cezurę w dziejach Kościoła na Pomorzu. W tym roku Johannes Bugenhagen (Jan Bugenhagen), bliski współpracownik Marcina Lutra i reformator Kościołów w wielu krajach północnej Europy, przeprowadził wizytację całego Księstwa Pomorskiego i opracował nową ordynację kościelną.

Kim był Jan Bugenhagen?

Johannes Bugenhagen (1485–1558), urodzony w Wolinie na Pomorzu, był jedną z najważniejszych postaci reformacji niemieckiej. Studiował w Gryfii, przyjął święcenia kapłańskie i pracował jako duchowny w Trzebiatowie, gdzie zetknął się z pismami Lutra. W 1521 roku przeniósł się do Wittenbergi, gdzie stał się bliskim współpracownikiem Lutra, prowadząc wykłady z Pisma Świętego i organizując Kościoły reformowane w wielu krajach — w Brunszwiku, Hamburgu, Lubece, Danii, a wreszcie na rodzimym Pomorzu.

Bugenhagen był nie tylko teologiem, ale przede wszystkim znakomitym organizatorem. Opracowane przez niego ordynacje kościelne łączyły zasady teologii luterańskiej z praktycznymi wskazówkami dotyczącymi administracji kościelnej, liturgii, szkolnictwa i opieki społecznej.

Przebieg wizytacji

Wizytacja Bugenhagena trwała od stycznia do czerwca 1535 roku. Reformator objechał całe Księstwo, odwiedzając główne miasta i parafie, spotykając się z duchowieństwem, radami miejskimi i przedstawicielami szlachty. Celem wizytacji było:

Ocena stanu istniejących struktur kościelnych
Usunięcie duchownych przeciwnych reformacji
Wprowadzenie jednolitej doktryny i liturgii
Reorganizacja administracji kościelnej
Uregulowanie kwestii majątkowych (sekularyzacja dóbr kościelnych i klasztornych)

Wizytacja objęła także Ziemię Lęborsko-Bytowską, mimo jej statusu lenna polskiego. Formalnie podlegała ona władzy książąt pomorskich, więc reformy kościelne zostały przeprowadzone na takich samych zasadach jak w pozostałych częściach Księstwa.

Ordynacja kościelna 1535

Owocem wizytacji była Pommersche Kirchenordnung (Ordynacja Kościelna Pomorska), opracowana przez Bugenhagena i wydrukowana w Wittenberdze w 1535 roku. Ten fundamentalny dokument regulował wszystkie aspekty życia kościelnego w Księstwie:

Doktryna: Przyjęto luterańskie wyznanie wiary, oparte na Augsburskiej Konfesji (1530). Podkreślano naukę o usprawiedliwieniu przez wiarę, odrzucano kult świętych, relikwii i odpusty.

Liturgia: Wprowadzono nabożeństwa w języku narodowym (początkowo niemieckim, później także kaszubskim dla ludności wiejskiej). Zachowano wiele elementów tradycyjnej liturgii, ale usunięto to, co uznano za sprzeczne z Pismem — przede wszystkim pojmowanie mszy jako ofiary.

Sakramenty: Uznano dwa sakramenty — chrzest i Wieczerzę Pańską. Komunię udzielano pod obiema postaciami (chleba i wina).

Duchowieństwo: Zniesiono celibat księży. Pastorzy mogli i powinni byli zawierać małżeństwa. Podkreślano konieczność odpowiedniego wykształcenia duchownych.

Administracja: Utworzono superintendentury — okręgi kościelne pod władzą superintendentów, którzy sprawowali nadzór nad parafiami i duchowieństwem. Pierwszym superintendentem Księstwa Wołogoskiego został Johannes Knipstro, a Księstwa Szczecińskiego — Paul vom Rode.

Szkolnictwo: Ordynacja przywiązywała wielką wagę do edukacji. W każdej parafii powinna funkcjonować szkoła, w której dzieci uczyły się czytania, pisania i podstaw religii.

Opieka społeczna: Sekularyzowane dobra kościelne i klasztorne miały być przeznaczone częściowo na utrzymanie szpitali, przytułków i wsparcie dla ubogich.

2.3. Sekularyzacja dóbr kościelnych i organizacja nowego Kościoła

Wprowadzenie reformacji wiązało się z gruntowną reorganizacją struktur kościelnych i przejęciem znacznej części majątków należących dotychczas do Kościoła katolickiego.

Likwidacja klasztorów

Na Pomorzu funkcjonowało kilkadziesiąt klasztorów różnych zgromadzeń — cystersów, norbertanów, dominikanów, franciszkanów, kartuzów. Po 1535 roku wszystkie zostały rozwiązane. Zakonnicy mieli możliwość wyboru: mogli opuścić klasztor i powrócić do życia świeckiego, przejść na luteranizm i objąć funkcje pastorów lub pozostać w klasztorze do śmierci, otrzymując dożywotnią pensję.

Budynki klasztorne przeszły na własność książęcą i były wykorzystywane na różne cele — jako rezydencje, szkoły, magazyny, a niekiedy niszczały opuszczone. Dobra ziemskie klasztorów stały się domenami książęcymi lub zostały rozdane między szlachtę.

W regionie, który nas interesuje, sekularyzacja dotknęła między innymi dóbr cysterskich i posiadłości innych zgromadzeń. Majątek ten zasilił fundusz przeznaczony na utrzymanie nowego Kościoła.

Struktura administracyjna

Nowy Kościół ewangelicki na Pomorzu przyjął strukturę episkopalno-konsystorialną. Na czele stali książęta jako summus episcopus — najwyżsi biskupi, sprawujący zwierzchnictwo nad Kościołem w ramach zasady cuius regio, eius religio.

Poniżej książąt funkcjonował konsystorz — ciało kolegialne, złożone z teologów i prawników, które sprawowało bieżący nadzór nad sprawami kościelnymi. Konsystorz rozstrzygał spory doktrynalne, prowadził sprawy dyscyplinarne duchowieństwa, zatwierdzał nominacje pastorów.

Terytorium Księstwa podzielono na superintendentury — okręgi kościelne, których granice na ogół pokrywały się z podziałem administracyjnym świeckim. Superintendenci, mianowani przez konsystorz, nadzorowali parafie w swoim okręgu, przeprowadzali wizytacje, dbali o poziom duchowieństwa i życia religijnego.

Podstawową jednostką był zbór parafialny (Pfarrgemeinde), skupiający wiernych wokół kościoła i pastora. Pastor sprawował funkcje liturgiczne (nabożeństwa, chrzty, śluby, pogrzeby), duszpasterskie (spowiedź, pocieszanie chorych) i edukacyjne (katecheza, często także prowadzenie szkoły).

Uposażenie duchowieństwa

Utrzymanie pastorów opierało się na kilku źródłach. Podstawą były dochody z ziemi kościelnej — tzw. beneficjów, które pastor uprawiał samodzielnie lub dzierżawił. Do tego dochodziły opłaty od wiernych za określone posługi (śluby, pogrzeby), dziesięciny i inne świadczenia w naturze.

W praktyce sytuacja materialna duchowieństwa wiejskiego bywała trudna. Pastor małej parafii często niewiele różnił się poziomem życia od swoich parafian — chłopów i rybaków. Lepiej uposażone były parafie miejskie i te, którym patronowali zamożni właściciele ziemscy.

2.4. Reformacja w Ziemi Lęborsko-Bytowskiej

Ziemia Lęborsko-Bytowska, choć formalnie lenno polskie, uczestniczyła w reformacji na równi z innymi częściami Księstwa Pomorskiego. Wizytacja Bugenhagena objęła także ten region, wprowadzając tam takie same porządki kościelne jak w pozostałej części Księstwa.

Specyfika sytuacji prawnej

Status prawny regionu stwarzał jednak pewne komplikacje. Zwierzchnictwo lenne króla polskiego — katolickiego monarchy — mogło teoretycznie stanowić przeszkodę dla wprowadzenia protestantyzmu. W praktyce jednak Polska nie ingerowała w wewnętrzne sprawy swojego wasala.

Było to zgodne z ówczesną praktyką europejską i zasadą cuius regio, eius religio, sformułowaną oficjalnie w pokoju augsburskim (1555), ale stosowaną de facto już wcześniej. Książę pomorski, jako faktyczny władca Ziemi Lęborsko-Bytowskiej, miał prawo decydować o wyznaniu swoich poddanych.

Co więcej, w pierwszej połowie XVI wieku sama Polska przeżywała okres rozkwitu reformacji. Na sejmach zasiadali posłowie protestanccy, wpływowe rody magnackie — Radziwiłłowie, Ostrogscy, Firlejowie — przeszły na kalwinizm lub luteranizm. W tym kontekście tolerowanie protestantyzmu w lennej Ziemi Lęborsko-Bytowskiej nie budziło większych kontrowersji.

Przebieg reformacji

Reformacja w Lęborku i Bytowie przebiegała podobnie jak w innych miastach pomorskich. W obu miastach kościoły parafialne przeszły w ręce luteran, dotychczasowi duchowni katoliccy albo przyjęli nowe wyznanie, albo zostali usunięci. Zorganizowano superintendenturę obejmującą całą Ziemię, podporządkowaną konsystorzowi szczecińskiemu.

Wprowadzenie reformacji na wsiach było procesem bardziej złożonym i rozłożonym w czasie. Ludność wiejska — w dużej części kaszubskojęzyczna — przyjmowała nowe wyznanie stopniowo, często formalnie i bez głębszego zrozumienia różnic doktrynalnych. Dla chłopów istotniejsze było to, że mogą uczestniczyć w nabożeństwach w zrozumiałym języku, że księża mogą się żenić i że odpadają niektóre uciążliwe opłaty na rzecz kleru.

Kwestia języka

Jednym z najważniejszych aspektów reformacji była kwestia językowa. Ordynacja Bugenhagena zakładała prowadzenie nabożeństw „w języku zrozumiałym dla ludu”. Na obszarach zamieszkałych przez ludność niemiecką oznaczało to język niemiecki. Ale co z Kaszubami?

W praktyce stosowano rozwiązanie pragmatyczne. Tam, gdzie ludność nie rozumiała niemieckiego, pastorzy prowadzili nabożeństwa i głosili kazania po kaszubsku — lub w mieszance kaszubsko-polsko-niemieckiej. Nie było to rozwiązanie systemowe, lecz raczej praktyczna konieczność. Dopiero w następnych dziesięcioleciach pojawiły się pierwsze drukowane teksty religijne w języku kaszubskim.

Reakcja katolicka

Wprowadzenie reformacji nie spotkało się z większym oporem. Katolicyzm na Pomorzu nie miał silnego oparcia instytucjonalnego — struktura diecezjalna była słaba, klasztory nieliczne i często upadające. Ludność, przyzwyczajona do posłuszeństwa wobec władzy świeckiej, przyjęła zmianę wyznania bez buntu.

Sytuacja zmieniła się dopiero w następnym stuleciu, gdy rozpoczęła się kontrreformacja. Po 1637 roku, gdy Ziemia Lęborsko-Bytowska została bezpośrednio włączona do Korony, pojawili się jezuici, którzy podjęli próby rekatolicyzacji regionu. Jednak dwadzieścia lat polskiego panowania było zbyt krótkim czasem, by odwrócić skutki stuletniej dominacji protestantyzmu.

Trwałe konsekwencje

Reformacja trwale ukształtowała oblicze wyznaniowe regionu. Od 1535 do 1945 roku — przez ponad czterysta lat — protestantyzm był tu wyznaniem dominującym. Zbudowano sieć parafii, wykształcono duchowieństwo, wprowadzono szkolnictwo parafialne. Co więcej, reformacja przyczyniła się — paradoksalnie — do zachowania języka kaszubskiego, gdyż pierwszymi drukowanymi tekstami w tym języku były właśnie dzieła religijne: śpiewniki, katechizmy, perykopy.

Dziedzictwo reformacji przetrwało zresztą dłużej niż same wspólnoty ewangelickie. Kościoły budowane przez protestantów stoją do dziś — często jako świątynie katolickie. Wyposażenie liturgiczne, obrazy, epitafia — wszystko to świadczy o czterystu latach obecności protestantyzmu na tych ziemiach.