Rozdział 4. Parafie ewangelickie na Nordach (Kaszubach Północnych)

4.1. Region słupski i okolice

Słupsk (Stolp) był głównym ośrodkiem administracyjnym i religijnym północnych Kaszub. To właśnie tu mieściła się siedziba superintendenta, który sprawował nadzór nad rozległą siecią parafii rozciągających się od wybrzeża Bałtyku po tereny pojezierzy na południu.

Słupsk jako centrum ewangelicyzmu

Słupsk przyjął reformację wcześnie i zdecydowanie. W 1522 roku przybył tu kaznodzieja Jan Krystian Ketelhut, który rozpoczął głoszenie nauk luterańskich w kościele św. Mikołaja. Dwa lata później Jan Amandus przeprowadził publiczną dysputę z duchowieństwem katolickim, po której większość mieszkańców opowiedziała się za nowym wyznaniem. Od 1535 roku, po wizytacji Bugenhagena, luteranizm stał się oficjalnym wyznaniem w mieście.

Kościół Mariacki (Marienkirche), imponująca gotycka budowla wznosząca się nad miastem, stał się główną świątynią luterańską. To przy nim rezydował superintendent słupski, tu odprawiano najważniejsze nabożeństwa, tu też odbywały się synody duchowieństwa okręgu.

Parafie wiejskie regionu słupskiego

Wokół Słupska funkcjonowała gęsta sieć parafii wiejskich. Charakterystyczne dla regionu było to, że wiele z nich obejmowało ludność kaszubskojęzyczną lub mieszaną niemiecko-kaszubską. Wymagało to od pastorów znajomości języka kaszubskiego — przynajmniej w stopniu wystarczającym do podstawowej komunikacji z wiernymi.

Do ważniejszych parafii regionu należały:

Ustka (Stolpmünde) — parafia nadmorska, obejmująca rybacką osadę przy ujściu Słupi. Specyfika zawodu rybaka — długie nieobecności na morzu, życie uzależnione od kaprysów pogody — nadawała życiu religijnemu tej społeczności szczególny charakter.

Cecenowo (Zezenow) — jedna z parafii, gdzie pastorzy musieli głosić kazania po kaszubsku, gdyż większość parafian nie rozumiała wystarczająco dobrze języka niemieckiego. Według źródeł z XVIII wieku ponad połowa mieszkańców posługiwała się na co dzień kaszubszczyzną.

Sławęcino (Schlawenkow) — podobna sytuacja jak w Cecenowie. Parafia obejmująca kilka wsi o ludności niemal całkowicie kaszubskiej.

Skórowo (Schorrowe) — kolejna parafia kaszubskojęzyczna, położona w głębi lądu, z dala od głównych szlaków komunikacyjnych.

4.2. Parafie nadmorskie: Łeba, Rowy, Gardna

Pas nadmorski między Łebą a Ustkę stanowił specyficzny mikroregion — zamieszkany głównie przez Słowińców, żyjący z rybołówstwa i trudnego rolnictwa na piaszczystych glebach, izolowany od reszty regionu przez jeziora przymorskie i rozległe lasy.

Parafia Łeba

Łeba (Leba) była niewielkim miasteczkiem rybackim, które rozwinęło się wokół portu u ujścia rzeki Łeby do Bałtyku. Parafia ewangelicka obejmowała samo miasteczko oraz okoliczne wsie i osady.

Życie religijne w Łebie było ściśle związane z cyklem połowów. Rybacy modlili się o pomyślne wyprawy na morze, dziękowali za szczęśliwe powroty, opłakiwali tych, których morze pochłonęło. Kościół parafialny, skromna budowla dostosowana do możliwości niewielkiej społeczności, był miejscem chrztów, ślubów i pogrzebów wszystkich mieszkańców.

Językiem codziennego życia był tu dialekt słowiński — odmiana kaszubszczyzny charakterystyczna dla tego regionu. Nabożeństwa odprawiano początkowo po kaszubsku, z czasem jednak, wraz z postępującą germanizacją, język niemiecki zaczął dominować także w liturgii.

Parafia Rowy

Rowy (Rowe, Rügenwalder Münde) — niewielka osada rybacka nad jeziorem Gardno, z dostępem do morza. Parafia obejmowała kilka wsi rozciągających się wzdłuż wybrzeża.

W Rowach, podobnie jak w innych parafiach słowińskich, pastorzy musieli umieć komunikować się z wiernymi po kaszubsku. Zachowane źródła wspominają o kazaniach „wendyjskich” (kaszubskich) odprawianych tu jeszcze w XIX wieku.

Parafia Gardna

Gardna Wielka (Groß Garde) i Gardna Mała (Klein Garde) leżały nad jeziorem Gardno, w samym sercu regionu słowińskiego. Parafia Gardna była jedną z najważniejszych w tym mikroregionie — to tu koncentrowało się życie religijne rybaków i rolników z okolicy.

Kościół w Gardnej Wielkiej, drewniana budowla charakterystyczna dla skromnych parafii wiejskich regionu, służył wiernym przez wieki. Przy kościele funkcjonował cmentarz, na którym spoczywały pokolenia mieszkańców — dowód ciągłości społeczności sięgającej czasów reformacji.

4.3. Parafia Smołdzino — centrum religijne Słowińców

Smołdzino (Schmolsin) zajmuje szczególne miejsce w dziejach ewangelicyzmu kaszubskiego. To właśnie tu powstały Perykopy Smołdzińskie — jeden z najważniejszych zabytków piśmiennictwa kaszubskiego. Tu działała księżna Anna de Croy, która ufundowała okazały kościół. Tu wreszcie przez wieki koncentrowało się życie religijne Słowińców.

Historia parafii

Parafia Smołdzino istniała już w średniowieczu jako parafia katolicka. Po wprowadzeniu reformacji w 1535 roku przeszła w ręce luteran i pozostała ewangelicką aż do 1945 roku.

W XVII wieku Smołdzino stało się szczególnie ważne dzięki patronatowi księżnej Anny de Croy — wdowy po ostatnim księciu wołogoskim Filipie Juliuszu. Księżna, gorliwa luteranka, osiadła w Smołdzinie i poświęciła się działalności religijnej i charytatywnej.

Kościół fundacji księżnej Anny

Księżna Anna de Croy ufundowała w Smołdzinie okazały kościół, konsekrowany 16 października 1632 roku. Była to budowla znacznie przekraczająca standardy skromnych wiejskich świątyń regionu — świadectwo ambicji i pobożności fundatorki.

Wyposażenie kościoła — wczesnobarokowy ołtarz, ambona, obrazy — zachowało się do dziś, stanowiąc jeden z najcenniejszych zespołów sztuki protestanckiej na Pomorzu. Szczególną wartość ma obraz „Ecce Homo” w ołtarzu głównym, przedstawiający Chrystusa w koronie cierniowej.

Michał Pontanus i katechizm słowiński

Z parafią Smołdzino związany jest Michał Mostnik-Pontanus (zm. 1654), pastor i autor jednego z najważniejszych zabytków piśmiennictwa kaszubskiego. Pontanus, który nauczył się dialektu słowińskiego od swoich parafian, na polecenie księżnej Anny przetłumaczył i wydał w 1643 roku w Gdańsku „Mały Katechizm D. Marcina Lutra Niemiecko-Wandalski albo Słowieński”.

Katechizm Pontanusa był dziełem przełomowym — pierwszą książką drukowaną w dialekcie słowińskim. Oprócz samego katechizmu zawierał Siedem Psalmów Pokutnych Dawida oraz inne teksty religijne. Dzieło było wznawianie dwukrotnie — w 1758 i 1828 roku — co świadczy o jego trwałym użytkowaniu w praktyce duszpasterskiej.

Perykopy Smołdzińskie

Pod koniec XVII wieku — prawdopodobnie w latach 1699–1701 — powstały tzw. Perykopy Smołdzińskie. Jest to rękopis zawierający 149 fragmentów Pisma Świętego przeznaczonych do czytania podczas nabożeństw (perykopy), wraz z 14 modlitwami.

Perykopy zostały napisane przez kilku autorów, prawdopodobnie kolejnych pastorów parafii. Stanowią one niezwykle cenne źródło językoznawcze — świadectwo stanu dialektu słowińskiego na przełomie XVII i XVIII wieku. Charakterystyczne są liczne glosy (przypisy), które pokazują świadomą pracę autorów nad językiem.

Rękopis został odkryty przez badacza Franza Tetznera w Smołdzinie i później opracowany przez wybitnego slawistę Friedricha Lorentza, który nadał mu nazwę „Perykopy Smołdzińskie” — nie tylko ze względu na miejsce odkrycia, ale także na specyficzne cechy językowe tekstu.

4.4. Parafia Główczyce — najstarsza wiejska parafia luterańska Pomorza

Główczyce (Glowitz) to wieś o wyjątkowym znaczeniu w dziejach protestantyzmu pomorskiego. Według zachowanych źródeł była to najstarsza wiejska parafia luterańska na całym Pomorzu Zachodnim — pierwsza wzmianka o funkcjonowaniu tu zboru ewangelickiego pochodzi z 1577 roku.

Wczesna historia

Główczyce leżą w głębi lądu, na południe od jezior Gardno i Łebsko. Region ten, choć nieco bardziej urodzajny niż pas nadmorski, również zamieszkiwali głównie Kaszubi — w tym wypadku mówiący dialektami bliskimi słowińskiemu.

Parafia w Główczycach powstała wcześnie, bo już w kilka dziesięcioleci po oficjalnym wprowadzeniu reformacji. Jej szybki rozwój świadczy o tym, że nowe wyznanie trafiało na podatny grunt także na wsi, nie tylko w miastach.

Znaczenie i wielkość

W 1590 roku, według wizytacji kościelnej, parafia Główczyce była jedną z największych parafii wiejskich na Pomorzu Zachodnim. Obejmowała rozległy obszar z licznymi wsiami i przysiółkami. Liczba wiernych sięgała kilkuset osób — znacząca liczba jak na warunki wiejskie tamtych czasów.

Wielkość parafii wynikała częściowo z rzadkiego osadnictwa i trudności komunikacyjnych. Chłopi i rybacy musieli nieraz pokonywać znaczne odległości, by dotrzeć do kościoła parafialnego. Mimo to parafia funkcjonowała sprawnie przez wieki.

Kaszubszczyzna w parafii

Główczyce były jedną z tych parafii, gdzie język kaszubski utrzymał się najdłużej. Jeszcze w drugiej połowie XIX wieku większość parafian na co dzień posługiwała się kaszubszczyzną, a pastorzy musieli umieć głosić kazania w tym języku.

Ostatnie regularne nabożeństwa kaszubskie odprawiano w Główczycach do 1886 roku. Data ta jest symboliczna — wyznacza kres wielowiekowej tradycji liturgii kaszubskiej w Kościele ewangelickim. Później nabożeństwa odprawiano już wyłącznie po niemiecku, co przyspieszyło proces asymilacji językowej Kaszubów ewangelickich.

Kościół w Główczycach

Obecny kościół w Główczycach został zbudowany w 1891 roku w stylu neogotyckim. Jest to okazała budowla murowana z cegły i kamienia, na planie krzyża łacińskiego, z wydzielonym prezbiterium i czterokondygnacyjną wieżą wysokości 42 metrów.

Mimo że budynek jest stosunkowo nowy, zachowało się w nim oryginalne wyposażenie ewangelickie z końca XIX wieku: dębowy ołtarz, dębowa ambona, prospekt organowy, ławki, a nawet witraże przedstawiające sceny religijne oraz herby szlacheckich rodów związanych z parafią.

Jest to jeden z najlepiej zachowanych zespołów wyposażenia ewangelickiego na Kaszubach — świadectwo świetności parafii w ostatnich dziesięcioleciach przed katastrofą 1945 roku.

Los parafii po 1945 roku

Po zakończeniu II wojny światowej większość członków parafii — Niemców i zgermanizowanych Kaszubów — opuściła region. Kościół został przejęty przez parafię katolicką i pełni tę funkcję do dziś.

Ewangelickie wyposażenie, nietypowo jak na losy innych kościołów poewangelickich, zostało zachowane. Dzięki temu możemy dziś podziwiać przestrzeń sakralną ukształtowaną przez protestantyzm — świadectwo czterystu lat obecności ewangelicyzmu w tej wsi.