Wstęp
Wstęp
Uzasadnienie podjęcia tematu
Dzieje parafii ewangelickich na Kaszubach Lesockich i Nordach stanowią jeden z najbardziej zaniedbanych obszarów badawczych w historiografii polskiej. Region ten, obejmujący historyczną Ziemię Lęborsko-Bytowską oraz północne Kaszuby z ich unikatową ludnością słowińską, przez niemal czterysta lat — od reformacji w 1535 roku do końca II wojny światowej — pozostawał obszarem dominacji wyznania ewangelicko-augsburskiego. Mimo fundamentalnego znaczenia protestantyzmu dla kształtowania tożsamości, języka i kultury mieszkańców tego regionu, dotychczas nie powstała żadna syntetyczna praca poświęcona tej problematyce.
Luka ta ma swoje historyczne i polityczne uzasadnienia. Po 1945 roku, gdy niemal cała ludność ewangelicka została wysiedlona lub dobrowolnie wyjechała do Niemiec, protestantyzm na Kaszubach Lesockich i Nordach praktycznie przestał istnieć. Nowi osadnicy, przybywający głównie z centralnej Polski i Kresów Wschodnich, byli w przeważającej większości katolikami i nie wykazywali zainteresowania spuścizną wyznaniową poprzedników. Przez dziesięciolecia PRL temat ten był dodatkowo obciążony ideologicznie — wiązano go z niemieckością, a więc z wrogiem, z którym nowa Polska miała zerwać wszelkie więzi.
Dopiero przemiany 1989 roku, a szczególnie ostatnie ćwierćwiecze, przyniosły możliwość obiektywnego spojrzenia na dziedzictwo ewangelickie regionu. Rozwój badań regionalnych, wzrost zainteresowania wielokulturowością oraz nowe spojrzenie na stosunki polsko-niemieckie sprawiają, że temat ten może być wreszcie podjęty bez obciążeń ideologicznych.
Niniejsza monografia jest próbą wypełnienia tej luki badawczej. Jej celem jest przedstawienie całościowych dziejów parafii ewangelickich na Kaszubach Lesockich i Nordach — od momentu wprowadzenia reformacji, przez okres ich rozkwitu i stopniowych przemian, aż po tragiczny kres po 1945 roku. Praca ma charakter historyczny, ale uwzględnia również aspekty socjologiczne, językoznawcze i etnograficzne, które są niezbędne dla pełnego zrozumienia fenomenu ewangelicyzmu w tym regionie.
Stan badań
Problematyka ewangelicyzmu na Pomorzu doczekała się licznych opracowań, jednak większość z nich koncentruje się na dużych ośrodkach miejskich, przede wszystkim na Gdańsku i Szczecinie, pomijając lub marginalizując wiejskie parafie Kaszub. Podobnie rzecz się ma z badaniami nad Kaszubami — dominuje w nich perspektywa katolicka, co jest zrozumiałe, zważywszy na współczesną strukturę wyznaniową regionu, ale prowadzi do zniekształcenia obrazu historycznego.
Fundamentalne znaczenie dla poznania dziejów reformacji na Pomorzu mają prace niemieckojęzyczne, powstałe przed 1945 rokiem. Szczególnie wartościowe są opracowania dotyczące organizacji kościelnej Księstwa Pomorskiego, wizytacji parafialnych oraz piśmiennictwa religijnego. Niestety, znaczna część tych źródeł uległa zniszczeniu lub rozproszeniu w wyniku działań wojennych i powojennych przemian.
W historiografii polskiej problematykę ewangelicyzmu na Kaszubach podejmowano głównie w kontekście językoznawczym i literackim. Prace poświęcone najstarszym zabytkom piśmiennictwa kaszubskiego — Duchownym piesniom Szymona Krofeya (1586), Katechizmowi Michała Pontanusa (1643) oraz Perykopom Smołdzińskim (przełom XVII i XVIII wieku) — stanowią bezcenne źródło wiedzy, choć ich autorów interesowała przede wszystkim warstwa językowa, nie zaś kontekst wyznaniowy i społeczny.
Osobne miejsce w literaturze przedmiotu zajmują badania nad Słowińcami — grupą Kaszubów zamieszkującą obszar wokół jezior Gardno i Łebsko. Prace Friedricha Lorentza, a później polskich badaczy — Jerzego Tredera, Kazimierza Ślaskiego i innych — przyniosły bogaty materiał etnograficzny i językowy, w którym kwestia wyznania ewangelickiego pojawia się jako jeden z elementów tożsamości tej grupy.
W ostatnich latach ukazało się kilka wartościowych publikacji dotyczących poszczególnych parafii i kościołów poewangelickich, głównie w formie artykułów i przyczynków. Brakuje jednak pracy, która ujęłaby tę problematykę całościowo, ukazując sieć parafialną jako spójny system, funkcjonujący w określonych ramach instytucjonalnych, społecznych i kulturowych.
Metodologia i źródła
Podstawę źródłową niniejszej pracy stanowią materiały archiwalne, przechowywane przede wszystkim w Archiwum Państwowym w Szczecinie (zespoły dotyczące konsystorza pomorskiego i superintendentur), Archiwum Państwowym w Gdańsku oraz archiwach kościelnych. Wykorzystano również zasoby niemieckich archiwów i bibliotek, zawierające materiały wywiezione lub ewakuowane przed 1945 rokiem.
Szczególnie cenne okazały się zachowane protokoły wizytacji parafialnych, stanowiące nieocenione źródło informacji o stanie parafii, ich uposażeniu, liczbie wiernych oraz poziomie życia religijnego. Wykorzystano również zachowane księgi metrykalne, akta dotyczące budowy i remontów kościołów, korespondencję duchowieństwa oraz druki urzędowe.
Istotnym uzupełnieniem źródeł archiwalnych są drukowane zabytki piśmiennictwa religijnego — wspomniane już Duchowne piesnie, Katechizm Pontanusa oraz Perykopy Smołdzińskie, które pozwalają na rekonstrukcję praktyki duszpasterskiej i liturgicznej.
W pracy zastosowano metodę historyczną, opartą na krytycznej analizie źródeł i ich interpretacji w kontekście epoki. Tam gdzie to było możliwe, wykorzystano również metodę porównawczą, zestawiając sytuację parafii kaszubskich z parafiami w innych regionach Pomorza i Prus. W rozdziałach poświęconych problematyce językowej i tożsamościowej sięgnięto po narzędzia wypracowane przez socjologię religii i antropologię kulturową.
Zakres geograficzny i chronologiczny
Zasadniczy obszar badań obejmuje Kaszuby Lesockie — historyczną Ziemię Lęborsko-Bytowską z głównymi ośrodkami w Lęborku (niem. Lauenburg) i Bytowie (niem. Bütow) — oraz Nordy, czyli północne Kaszuby, ze szczególnym uwzględnieniem regionu zamieszkałego przez Słowińców (okolice Łeby, Smołdzina, Główczyc, Kluk).
Granice te są umowne i płynne, co wynika z samej natury regionu. Kaszuby Lesockie przez wieki pozostawały obszarem pogranicznym, gdzie krzyżowały się wpływy polskie, niemieckie i kaszubskie, gdzie granice polityczne przecinały wspólnoty etniczne i wyznaniowe. Podobnie rzecz się ma z Nordami — ich granice geograficzne nie pokrywały się ściśle z granicami administracyjnymi ani z zasięgiem osadnictwa słowińskiego.
Zakres chronologiczny pracy obejmuje okres od reformacji (1535) do końca lat czterdziestych XX wieku, kiedy to w wyniku wysiedleń i emigracji wspólnoty ewangelickie w regionie przestały praktycznie istnieć. Naturalnym punktem wyjścia jest rok 1535, gdy wizytacja Jana Bugenhagena wprowadzała oficjalnie luteranizm w Księstwie Pomorskim. Cezurę końcową stanowi rok 1950, będący umowną datą zakończenia weryfikacji narodowościowej i wysiedleń ludności.
W niektórych fragmentach pracy sięgam jednak poza te ramy czasowe — zarówno wstecz, by ukazać średniowieczne korzenie organizacji kościelnej, jak i wprzód, by przedstawić współczesną recepcję dziedzictwa ewangelickiego.
Niniejsza monografia nie pretenduje do wyczerpania tematu — jest raczej zaproszeniem do dalszych badań. Mam nadzieję, że stanie się punktem wyjścia dla kolejnych prac, które pogłębią i poszerzą naszą wiedzę o tym fascynującym, a tak długo zapomnianym rozdziale dziejów Kaszub i całego Pomorza.