7.6. Parafie wiejskie — anatomia wspólnoty

7.6. Parafie wiejskie — anatomia wspólnoty

Sieć parafialna na Żuławach cechowała się niezwykłą gęstością. Niemal każda wieś — a na Żuławach wsie były stosunkowo niewielkie, bo ograniczone systemem grobli i polderów — posiadała własny kościół. Kościoły te, budowane z cegły lub z pruskiego muru, z charakterystycznymi drewnianymi wieżami, stanowiły nie tylko centra życia religijnego, ale także główne punkty orientacyjne w tym płaskim, pozbawionym naturalnych wzniesień krajobrazie.

Nowy Dwór Gdański (Tiegenhof)

Nowy Dwór, leżący w centrum Żuław Malborskich, był jedną z największych i najstarszych parafii w regionie. Miasto otrzymało prawa miejskie w 1562 roku — nieprzypadkowo w okresie, gdy na Żuławach intensywnie rozwijało się osadnictwo olęderskie. Kościół parafialny, gotycka budowla z XV wieku, przeszedł na luteranizm w drugiej połowie XVI stulecia i odtąd służył jako centrum religijne dla rozległego terytorium obejmującego kilkanaście wsi. Pastor nowodworski — zazwyczaj absolwent gdańskiego Gymnasium — był jedną z najważniejszych postaci w życiu społecznym regionu: prowadził szkołę parafialną, utrzymywał kontakty z władzami gdańskimi i królewskimi, pośredniczył w sporach między mieszkańcami. Księgi parafialne z Nowego Dworu, zachowane częściowo do naszych czasów, stanowią bezcenne źródło do dziejów demograficznych i społecznych Żuław²⁸.

Stegna (Steegen)

Parafia w Stegnie, leżącej nad Zalewem Wiślanym, miała szczególny charakter ze względu na bliskość morza i związane z tym specyficzne zajęcia ludności — rybołówstwo, żeglarstwo, handel rybnY. Kościół ewangelicki w Stegnie, wzniesiony w latach 1681-1683 w miejscu wcześniejszej budowli z 1609 roku, był typową żuławską świątynią — ceglany, jednonawowy, z drewnianą wieżą i skromnym, ale gustownym wyposażeniem wnętrza. Konsekracja nowego kościoła w listopadzie 1681 roku pod kierunkiem pastora Martinusa Krügera była wydarzeniem, które zgromadziło wiernych nie tylko ze Stegny, ale z okolicznych wsi — świadectwo siły więzi łączących żuławskie parafie²⁹.

Żuławki (Tiegenhagen)

Żuławki — niewielka wieś leżąca na północny wschód od Nowego Dworu — są przykładem parafii typowo żuławskiej: liczącej kilkaset dusz, skupionej wokół kościoła i szkoły parafialnej, żyjącej z rolnictwa na urodzajnych, choć wymagających stałej troski polderowych gruntach. Kościół w Żuławkach, założony w XVI wieku, był siedzibą pastora, który obsługiwał także kilka okolicznych wiosek — tak zwanego „pastora wędrownego”, który w niedzielę odprawiał nabożeństwo w swoim kościele, a w tygodniu odwiedzał filialne kaplice w sąsiednich osadach.

Drewnica (Schönbaum)

Drewnica, położona na skraju Mierzei Wiślanej, łączyła cechy osady rolniczej z cechami osady rybackiej. Kościół z XV wieku — jedna z najstarszych budowli sakralnych na Żuławach — przeszedł na luteranizm spokojnie, bez gwałtownych zamieszek, jak większość wiejskich parafii w regionie. Pastor drewnicki, choć dysponujący mniejszymi zasobami niż jego kolega z Nowego Dworu, pełnił te same funkcje: duszpasterza, nauczyciela, kronikarza, pośrednika³⁰.