7.7. Kościoły żuławskie — architektura wiary
7.7. Kościoły żuławskie — architektura wiary
Kościoły żuławskie stanowią jeden z najbardziej charakterystycznych elementów krajobrazu kulturowego regionu. Ich architektura — choć skromniejsza niż wielkomiejskich świątyń Gdańska — ma swój własny, niezapomniany urok i stanowi fascynujące świadectwo połączenia tradycji budowniczych z wymogami reformacyjnej teologii.
Typowy żuławski kościół luterański z drugiej połowy XVI lub XVII wieku to budowla ceglana lub wzniesiona w technice pruskiego muru (Fachwerk), z drewnianą wieżą — często osobno stojącą, nie wbudowaną w bryłę kościoła. Ta rozdzielność wieży i nawy nie była przypadkowa: wynikała z warunków gruntowych — miękkie, torfowe podłoże Żuław nie unosiło ciężkich murowanych wież zintegrowanych z budynkiem kościoła. Wieże były więc drewniane, lżejsze, i stawiane na osobnym fundamencie — co nadawało żuławskim kościołom ich charakterystyczną sylwetkę.
Wnętrza kościołów żuławskich kształtowane były zgodnie z luterańską teologią przestrzeni sakralnej. W centrum — ambona, nie ołtarz. Ambona umieszczona była zazwyczaj na środku ściany północnej lub przy filarze międzynawowym, tak aby kaznodzieja był dobrze widoczny i słyszalny dla wszystkich wiernych. Ołtarz — choć obecny, bo luteranie (w odróżnieniu od kalwinistów) nie odrzucali go całkowicie — miał charakter prostszy niż w kościołach katolickich: zamiast rozbudowanego retabulum z obrazami i rzeźbami świętych, luterański ołtarz żuławski składał się często z prostej mensy i obrazu przedstawiającego scenę biblijną — Ostatnią Wieczerzę, Ukrzyżowanie, Zmartwychwstanie.
Ławki ustawione były wzdłuż nawy, twarzami do ambony — co różniło luterański układ od katolickiego, w którym wierni zwracali się ku ołtarzowi. W wielu kościołach żuławskich zachowały się empory (galerie) — drewniane balkony biegnące wzdłuż ścian bocznych, zwiększające pojemność kościoła i — co typowe dla kultury luterańskiej — ozdobione malowidłami biblijnymi, herbami rodowymi patronów kościoła i inskrypcjami z cytatami z Pisma Świętego.
Chrzcielnice — zazwyczaj kamienne lub drewniane, zdobione motywami geometrycznymi lub biblijnymi — stały przy wejściu do kościoła, symbolizując chrzest jako bramę do wspólnoty wiernych. Organy — skromniejsze niż w kościołach gdańskich, ale obecne niemal w każdej parafii — stały na emporze zachodniej, a ich dźwięk towarzyszył wspólnemu śpiewowi chorałów.
Cmentarze otaczające kościoły stanowiły integralną część krajobrazu parafialnego. Na żuławskich cmentarzach ewangelickich — których resztki zachowały się do dziś, choć w stanie zaawansowanej ruiny — nagrobki miały formę prostych krzyży lub kamiennych tablic z inskrypcjami w języku niemieckim, zawierającymi imię, daty życia, cytaty biblijne i niekiedy krótkie epitafium. Skromność tych nagrobków — w kontraście z przepysznymi epitafiami w gdańskich kościołach — odzwierciedlała skromność żuławskiego życia wiejskiego, ale także luterański ideał prostoty w obliczu śmierci.