Oś czasu
Od 95 tez do współczesności — wydarzenia, które ukształtowały luteranizm tej ziemi.
Wydarzenia z ugrowym znacznikiem dotyczą bezpośrednio Pomorza.
Wittenberga
Luter ogłasza 95 tez przeciwko handlowi odpustami. Drukarstwo Gutenberga roznosi je po Europie w ciągu tygodni. Symboliczny początek Reformacji.
Heidelberg
Luter wykłada „teologię krzyża” (theologia crucis) — Bóg objawia się w słabości, nie w mocy. Fundamentalne dla luterańskiej duchowości.
Wormacja
Luter odmawia odwołania nauki przed cesarzem Karolem V. Klątwa papieska i banicja cesarska. Schronienie na Wartburgu.
Wittenberga
Luter w 11 tygodni tłumaczy Nowy Testament na niemiecki z greckiego wydania Erazma. Język niemiecki zostaje ukształtowany przez ten przekład.
Wittenberga
Były mnich i była zakonnica zakładają rodzinę. Powstaje model luterańskiego domu pastorskiego — wzór na następne pięćset lat.
Gdańsk
W styczniu 1525 roku w Gdańsku wybucha rewolta, w której hasła reformacyjne mieszają się z żądaniami społecznymi. W kwietniu 1526 roku do miasta przybywa z wojskiem Zygmunt I Stary: przywódców ścięto, przywrócono nabożeństwa katolickie. Sam ruch luterański trwa jednak dalej.
Wittenberga
Luter pisze podręcznik wiary dla rodzin. Pięć części: Dekalog, Wiara, Modlitwa Pańska, Chrzest, Wieczerza. Ojciec rodziny uczy dzieci.
Augsburg
Melanchton przedstawia cesarzowi 28 artykułów wiary. Fundament konfesyjny luteranizmu. Dziś rocznica Konfesji (25 czerwca) — święto luterańskie.
Wittenberga
Pełny przekład Pisma. Najważniejsze dzieło literackie języka niemieckiego.
Cieszyn
9 maja 1545 roku samodzielne rządy w księstwie cieszyńskim obejmuje Wacław III Adam, wyznawca luteranizmu; w 1568 roku wyda porządek kościelny. Śląsk Cieszyński pozostanie luterańską enklawą do dziś — jedynym w Polsce ośrodkiem luteranizmu trwającym nieprzerwanie.
Augsburg
Pokój religijny w Augsburgu ustanawia zasadę „cuius regio, eius religio” — luteranizm uznany prawnie obok katolicyzmu, władca decyduje o wyznaniu poddanych.
Gdańsk
4 lipca 1557 roku Zygmunt August nadaje Gdańskowi przywilej religijny, który dopuszcza między innymi komunię pod dwiema postaciami. Formalnie czasowy, okazał się trwały; podobne przywileje otrzymały Toruń (1557) i Elbląg (1558).
Słupsk / Trzebiatów
Stany pomorskie uchwalają w 1563 r. zrewidowaną ordynację kościelną — rozwinięcie porządku Jana Bugenhagena z 1535 r., przygotowane na generalnych synodach (zjazdach pastorów miejskich) i ukształtowane przez generalnego superintendenta Jakoba Rungego; była dwujęzyczna (górno- i dolnoniemiecka). Słupsk od 1535 r. był jedną z siedzib generalnego superintendenta luterańskiego, obok Szczecina, Greifswaldu i Kołobrzegu. Reformację na Pomorzu Zachodnim wprowadzono na sejmie w Trzebiatowie w 1534 r. Duszpasterstwo w mowie kaszubsko-słowińskiej udokumentowane jest dopiero później — kancjonał Krofeya z 1586 r. i katechizm Mostnika (Pontanusa) z 1643 r.; kazania słowińskie na ziemi słupskiej utrzymały się do XIX w.
Bergen pod Magdeburgiem
Po sporach wewnątrz luteranizmu (filipiści a gnezjoluteranie) — kompromis konfesyjny. Zamyka korpus Ksiąg Wyznaniowych (Liber Concordiae 1580).
Gdańsk
Szymon Krofey, pastor z Bytowa, wydaje w Gdańsku „Duchowne piesnie D. Marcina Luthera y ynszich naboznich męzow” — przekład kancjonału na język słowiński (kaszubski). Najstarszy drukowany zabytek kaszubszczyzny.
Praga
Defenestracja praska zapoczątkowuje trzydziestoletni konflikt religijny. Pomorze ucierpi gospodarczo i demograficznie.
Gdańsk
Michał Mostnik (Pontanus), pastor w Smołdzinie, wydaje w Gdańsku „Mały Catechizm” po słowińsku — w ślad za Krofeyem. Filar ewangelickiego piśmiennictwa Słowińców.
Münster, Osnabrück
Koniec wojny trzydziestoletniej. Luteranie i kalwiniści zrównani w prawach w Rzeszy. Pokój westfalski rozszerza zasadę „cuius regio, eius religio” (z 1555) na kalwinistów i ustanawia 1624 jako rok normatywny przynależności wyznaniowej.
Smołdzino
Ksiądz luterański Michał Mostnik (Pontanus) umiera w Smołdzinie. Pozostawia tłumaczenia tekstów luterańskich na słowiński — fundament piśmiennictwa religijnego w tym języku.
Frankfurt
Filip Jakub Spener inicjuje pietyzm — ruch odnowy w luteranizmie. Akcent na osobistą pobożność, małe grupy (collegia pietatis), działalność społeczną.
Eisenach
Jan Sebastian Bach — kantor Lipska, kompozytor pasji, kantat, oratoriów. Luterańska teologia w muzyce.
Saksonia
Hrabia Zinzendorf zakłada Herrnhut — schronienie wygnańców z Moraw. Ruch herrnhucki wpłynie na luteranizm pietystyczny (m.in. misje protestanckie).
Berlin
Polska traci większość Pomorza Gdańskiego. Pruska polityka kościelna — luteranizm pod nadzorem państwa, początek germanizacji ewangelików polskojęzycznych.
Berlin
Król pruski Fryderyk Wilhelm III łączy luteranów i kalwinistów w jeden Kościół Ewangelicki. Spór wewnątrz luteranizmu (staroluteranie zachowują tożsamość konfesyjną).
Sopot
Od 1823 roku Sopot rozwija się jako kąpielisko. Miejscowi ewangelicy należą do parafii w Małym Kacku; u siebie mają nabożeństwa tylko latem, pod gołym niebem.
Gdańsk
Ksiądz luterański, językoznawca, badacz języka kaszubskiego. Most między luteranizmem a polską i kaszubską kulturą.
Sopot
18 sierpnia 1871 roku poświęcono w Parku Południowym Kaplicę Pokoju, wzniesioną staraniem Towarzystwa Gustawa Adolfa — pierwszą ewangelicką świątynię Sopotu. Nabożeństwo odprawiano w niej co trzecią niedzielę.
Sopot
Dokument o usamodzielnieniu gminy sopockiej, dotąd filii Małego Kacka, podpisano 23 grudnia 1890 roku; pierwszego stałego proboszcza, księdza Conrada, wybrano 21 kwietnia 1891 roku.
Sopot
22 października 1899 roku, w dniu urodzin cesarzowej Augusty Wiktorii, która objęła budowę protektoratem i nadała świątyni nazwę. Projekt: Ludwig von Tiedemann. Neogotyk.
Sopot
17 września 1901 roku, w obecności cesarzowej. Pastorem jest od 1 czerwca 1901 roku Otto Bowien. W tym samym roku Sopot uzyskuje prawa miejskie.
Sopot
W październiku 1919 roku poświęcono Kościół Pokoju (Friedenskirche), wzniesiony w latach 1913–1919 według projektu A. Bielefeldta na miejscu starszej kaplicy. Dziś nosi wezwanie Zbawiciela i jest jedyną czynną świątynią luterańską Sopotu.
Gdańsk
1 września. Wybuch II wojny światowej na Westerplatte. Parafie ewangelickie Pomorza wchodzą w cień nazizmu.
Pomorze
W latach 1945–1947 niemiecka ludność zostaje wysiedlona z Pomorza. Kościoły ewangelickie pustoszeją; większość z nich przejmują katolicy.
Sopot
8 maja 1945 roku dawny kościół Zbawiciela przekazano duszpasterstwu wojskowemu. Ewangelicy zachowali Kościół Pokoju, na który przeniesiono wezwanie Zbawiciela; od 1946 roku wspólnotę prowadzi ks. Edward Dietz.
Mazury
Mazurzy luteranie po wojnie pozostają — wielu jednak emigruje do RFN w latach 1950–1980. Mazurska wspólnota luterańska bardzo się kurczy.
Warszawa
Po przełomie luteranie w Polsce odzyskują pełną swobodę działania. Otwierają się drogi do dialogu ekumenicznego.
Polska
Od 1 września 1991 roku Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP ma biskupów także w diecezjach. Jak pisze ks. Jan Gross, polscy biskupi luterańscy przyjęli wtedy — na wzór luterańskich Kościołów skandynawskich — sukcesję apostolską przez udział biskupów skandynawskich w konsekracjach; Biskup Kościoła Janusz Narzyński przyjął ją już w 1975 roku.
Augsburg
Po latach dialogu — przełomowa zgoda luteranów i katolików w kwestii doktryny usprawiedliwienia. Symbolicznie pieczętuje 500 lat sporu.
Wittenberga, świat
Światowe obchody 500-lecia 95 tez.
Polska
Synod Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP podejmuje decyzję o dopuszczeniu kobiet do ordynacji na prezbiterów.
Polska
W Kościele Ewangelicko-Augsburskim w RP odbywają się pierwsze ordynacje kobiet na urząd prezbitera.