Stalewo — cmentarz ewangelicki
Stalle
- Powiat
- elbląski
- Typ
- Cmentarz
- Denominacja
- ewangelickie
Z Wikipedii (PL)
Stalewo, po niemiecku Stalle, leży na Żuławach Malborskich, niedaleko dawnej granicy powiatu sztumskiego. Po tutejszym cmentarzu ewangelickim zostało kilka stel — pionowych płyt nagrobnych. Obok stoi dom podcieniowy z 1751 roku, charakterystyczna dla Żuław budowla z gankiem wspartym na słupach. Nazwa wsi wzięła się od stadniny, którą zakon krzyżacki założył w tej okolicy — tutejsze łąki sprzyjały chowowi koni. Obok budynków stadniny wyrosła wieś zwana najpierw „wsią przy stajni”, potem po prostu „przy stajni”, aż nazwa ściągnęła się do Stalle. Pierwotny przywilej spłonął. Na rozkaz króla Kazimierza odnowił go w dzień świętego Wawrzyńca 1470 roku, na zamku w Suszu, Wincenty, biskup chełmiński i administrator diecezji pomezańskiej. Przywilej opiewał na trzydzieści włók, z których sołtys trzymał trzy wolne wraz z trzecim fenigiem kar sądowych. *Słownik geograficzny* jeszcze pod koniec XIX wieku odnotowywał, że wieś ten przywilej posiada. Ewangelickie kazania rozbrzmiewały tu i w sąsiedniej Pozylii już od 1578 roku i od tego samego roku wymieniany jest pierwszy duchowny, Johann Fischbeccius. Niewielka wspólnota wzniosła w 1619 roku, za zgodą polskiego starosty w Malborku, dom modlitwy podobniejszy do stodoły niż do kościoła. Nacisk sąsiadów katolickich ustał dopiero, gdy w 1626 roku Gustaw Adolf przyniósł swobodę nabożeństw. Po rozejmie w Sztumskiej Wsi powrócił dawny stan rzeczy, ale to właśnie wokół budynku z 1619 roku zebrała się parafia i osiągnęła zasięg, jaki miała jeszcz…
Źródła zewnętrzne
- markusy.pl — strona internetowa
- openstreetmap.org — strona internetowa
- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902
- A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 440 — źródło drukowane
- ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 61–96 (wykaz parafii za: E. Dormann, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Danzig 1862, s. 77 nn.) — artykuł naukowy
- L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 210 — wykaz duchownych (druk 1834)
- A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723 — opis topograficzny
- H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868 — monografia
- A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 269 — źródło drukowane
- Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 161, pozycja 141 — źródło drukowane
- „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37 — źródło drukowane
- A. Paprot, „Losy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na Żuławach Elbląskich”, w: „Krajobraz kulturowy i społeczny Żuław Elbląskich”, red. A. W. Brzezińska, U. Wróblewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37–46 (badania terenowe z lipca 2010 roku) — artykuł naukowy
- „Der Reichsbote” (Berlin), 6 września 1873 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal) — źródło drukowane
- „Tägliche Rundschau” (Berlin), 15 lipca 1906 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal) — źródło drukowane
- J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 68–69 — artykuł naukowy
- Księga parafii ewangelickiej w Stalewie (Stalle) z zapiskami o kościele i plebanii z lat 1665–1740 i wykazem kapitałów kościelnych („Sonstige Verzeichnisse 1717–1742”, Chronikalische Aufzeichnungen), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6737 (Archion 23423) — źródło archiwalne
- Księga parafii ewangelickiej w Stalewie (Stalle) ze spisem przełożonych kościelnych z połowy XVIII wieku („Sonstige Verzeichnisse 1742–1774”), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6738 (Archion 23432) — źródło archiwalne
- A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 210 — monografia
- Archiwum Diecezji Elbląskiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, „Einpfarrungen” (1856–1889), s. 31, 53–55, 95–98 (Stalewo, 1861 i 1864; wykaz parafii superintendentury z 1889 roku; kopia cyfrowa: Elbląska Biblioteka Cyfrowa) — archiwalia
Zauważyłeś błąd, znasz historię obiektu, masz zdjęcia z archiwum rodzinnego? Napisz — każda informacja idzie do bazy z atrybucją źródła. Baza w budowie.