Nowe — dawny kościół ewangelicki (ob. św. Maksymiliana Kolbego)
Neuenburg in Westpreußen
- Powiat
- świecki
- Typ
- Kościół
- Denominacja
- ewangelickie
Z Wikipedii (PL)
Nowe nad Wisłą, po niemiecku Neuenburg in Westpreußen, zachowało dawny kościół ewangelicki przy ulicy Wojska Polskiego. Jest to świątynia poklasztorna, dziś rzymskokatolicki kościół filialny pod wezwaniem świętego Maksymiliana Kolbego. Pożar z 25 października 1899 roku strawił wieżę i wnętrze; dzisiejsza neogotycka bryła pochodzi z odbudowy. Wykaz konserwatorski nazywa świątynię wprost „kościołem ewangelickim, dawnym ojców franciszkanów i bernardynów”; do rejestru zabytków wpisano ją 19 marca 1930 roku pod numerem A/757. Ewangelicy otrzymali pusty klasztor bernardyński wraz z kościołem już w 1542 roku, gdy wymarli tutejsi zakonnicy. Hermann Freytag w opracowaniu o studentach uniwersytetu w Wittenberdze (1903) podaje, że w 1570 roku pastorem w Nowem został Łukasz Edenberger, zwany też Edenburgiem, syn augsburczyka o tym samym imieniu. Freytag uznaje go za tego samego studenta, którego metryka uniwersytetu wittenberskiego zapisała 14 października 1558 roku jako Lucasa Oldenbergera z Wittenbergi. Edenberger był wcześniej rektorem w Bartoszycach i w szkole staromiejskiej w Królewcu; w 1574 roku został diakonem kościoła Mariackiego w Elblągu, w 1578 roku pastorem w Niedźwiedzicy na Żuławach Malborskich i zmarł, jak pisze Freytag, przypuszczalnie w 1594 roku. W 1595 roku świątynię odebrano im na rozkaz biskupa, a tutejszego pastora Jerzego Putzigera zmuszono do opuszczenia miasta; król Zygmunt III potwierdził to dekretem z 1604 roku. Liczba 1607, wyryta nad ołtarzem, przypada już …
Źródła zewnętrzne
- Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen… 1885, powiat świecki, s. 134–135, poz. 1 — spis powszechny
- A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 533–536 — statystyka kościelna
- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VII — słownik geograficzny
- Wojewódzka ewidencja zabytków, WUOZ Toruń, wykaz gminy Nowe (rejestr zabytków A/757 z 19 marca 1930) — ewidencja konserwatorska
- ks. H. Mross, „Parafia świętego Mateusza w Nowem”, 1962 — opracowanie regionalne
- „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych) — inwentarz archiwalny
- A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 534, 535 — źródło drukowane
- „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VII, hasło „Nowe” — źródło drukowane
- „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 86 — źródło drukowane
- Erich Wernicke, „Kreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert”, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 146, 148, 150, 153 — źródło drukowane
- „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 101; t. 2, s. 551; t. 3, s. 715, 788; t. 4, s. 1146, 1255, 1264; t. 6, s. 1670; t. 7, s. 2060 — źródło drukowane
- A. B. Krupa, „Możliwości rozwoju katolickiej infrastruktury kościelnej w Elblągu w latach 1945–1974 w świetle dokumentacji administracji wyznaniowej”, „Studia Elbląskie” XXIV, 2023, s. 67 — artykuł naukowy
- H. Freytag, „Die Preussen auf der Universität Wittenberg und die nichtpreussischen Schüler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602”, Leipzig 1903, s. 106 — monografia
- L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 238–239 — wykaz duchownych
Zauważyłeś błąd, znasz historię obiektu, masz zdjęcia z archiwum rodzinnego? Napisz — każda informacja idzie do bazy z atrybucją źródła. Baza w budowie.