4.7. Życie religijne gdańszczan przed reformacją — między pobożnością a frustracją

4.7. Życie religijne gdańszczan przed reformacją — między pobożnością a frustracją

Gdańsk przedreformacyjny — wbrew temu, co mogłoby sugerować narastające niezadowolenie z duchowieństwa — był miastem głęboko pobożnym. Religijność przenikała każdy aspekt życia: od narodzin (chrzest w ciągu kilku dni od urodzenia, bo śmiertelność niemowląt była przerażająca) po śmierć (pogrzeb z mszą żałobną, modlitwami za dusze w czyśćcu, fundacjami na wieczyste nabożeństwa za duszę zmarłego). Rok wyznaczały święta kościelne — Boże Narodzenie, Wielkanoc, Boże Ciało, dzień patrona parafii — a każde z nich wiązało się nie tylko z obowiązkami religijnymi, ale także z odpoczynkiem od pracy, z ucztami, z jarmarkami, z procesjami, które przemieniały ulice miasta w scenę wielkiego teatru pobożności.

Bractwa religijne — organizacje skupiające wiernych wokół kultu określonego świętego lub tajemnicy wiary — stanowiły jedną z najważniejszych form życia społecznego. Bractwa organizowały wspólne nabożeństwa, prowadziły dzieła charytatywne, zapewniały swoim członkom pogrzeb i modlitwy za ich dusze po śmierci. W Gdańsku działało kilkadziesiąt bractw — od ekskluzywnych bractw patrycjuszowskich (jak Bractwo Świętego Jerzego) po bractwa rzemieślnicze skupiające mistrzów konkretnych zawodów. Reformacja zniszczyła ten system — ale zastąpiła go innym, opartym na wspólnocie parafialnej i cechowej.

Pobożność gdańszczan miała jednak swoje ciemne strony — lub, mówiąc precyzyjniej, swoje napięcia. Bogucka analizowała testamenty gdańskich mieszczan z początku XVI wieku i wykazywała, że zapisy na cele religijne — msze za duszę, fundacje ołtarzowe, darowizny na klasztory — stanowiły znaczną część majątków. Dla bogatych patrycjuszy były to sumy marginalne; dla rzemieślników średniego szczebla — poważne obciążenie. System, w którym zbawienie — a przynajmniej skrócenie czasu w czyśćcu — można było niejako „kupić” za odpowiednią fundację, budził narastający sprzeciw. Reformacyjne hasło sola fide (zbawienie przez samą wiarę, nie przez uczynki ani fundacje) trafiało więc na podatny grunt — szczególnie wśród tych, których nie było stać na „kupowanie” zbawienia.

Pielgrzymki do lokalnych sanktuariów — zwłaszcza do Oliwy, gdzie cystersów słynna kaplica przyciągała pielgrzymów z całego regionu — i kult relikwii stanowiły integralną część przedreformacyjnej pobożności. Reformatorzy atakowali te praktyki jako „przesądy” i „bałwochwalstwo” — ale dla wielu prostych gdańszczan były one głęboko zakorzenionymi formami kontaktu z sacrum, których utrata — choć zaakceptowana intelektualnie — pozostawiała emocjonalną pustkę. Historycy mentalności podkreślają, że ten aspekt reformacji — utrata tradycyjnych form pobożności — bywał dla wielu ludzi równie trudny jak przyjęcie nowej teologii.