6.10. Przejście Kościoła Mariackiego — symboliczne zwycięstwo (1557)

6.10. Przejście Kościoła Mariackiego — symboliczne zwycięstwo (1557)

Rok 1557 stanowi w dziejach gdańskiej reformacji datę o znaczeniu symbolicznym równie wielkim jak rok 1525, choć tym razem nie towarzyszyły mu zamieszki, gwałt ani egzekucje. W lipcu 1557 roku król Zygmunt II August — syn Zygmunta I Starego, władca o znacznie bardziej tolerancyjnym usposobieniu niż jego ojciec — udzielił Gdańskowi przywileju religijnego, zezwalającego na udzielanie komunii pod dwiema postaciami. Był to akt pozornie niewielki — dotyczył wszak tylko jednego elementu liturgii — ale jego konsekwencje były ogromne, bo oznaczał de facto uznanie przez Koronę luterańskiego charakteru gdańskich nabożeństw.

Rada miejska natychmiast wykorzystała ten przywilej, by zakończyć katolickie msze we wszystkich kościołach gdańskich — z wyjątkiem Mariackiego, w którym katolickie nabożeństwa kontynuowano jeszcze przez jakiś czas. Ale i w Mariackim proces luteranizacji był już nieodwracalny: cały personel kościelny, z wyjątkiem katolickiego proboszcza, był luterański; w kaplicach bocznych odprawiano nabożeństwa luterańskie; wierni — w zdecydowanej większości luteranie — domagali się liturgii w swoim języku.

Formalnie katoliccy proboszczowie kościoła Mariackiego, mianowani przez króla polskiego, utrzymywali się przy świątyni aż do drugiej połowy XVII wieku — ale była to coraz bardziej fikcja prawna. W praktyce Kościół Mariacki od 1557 roku funkcjonował jako świątynia luterańska. Ostatecznie, po wzniesieniu Kaplicy Królewskiej w latach 1678-1681 (z inicjatywy i za pieniądze Jana III Sobieskiego), katolicy otrzymali własną świątynię w sąsiedztwie Mariackiego, a sam Kościół Mariacki stał się definitywnie i wyłącznie luterański²².

W 1567 roku powołano Geistliches Ministerium — kolegialne ciało duchowne, na czele którego stanął senior, będący jednocześnie pierwszym pastorem kościoła Mariackiego. Pierwszym seniorem został Johann Kittelius. Ministerium przejęło jurysdykcję duchowną i prawo ordynowania kaznodziejów w kościołach na terenie Gdańska i jego terytorium — co oznaczało całkowite wyłączenie gdańskiego Kościoła protestanckiego spod jurysdykcji biskupa włocławskiego²³.