6.11. Rok 1557 — porównanie z innymi miastami Prus Królewskich

6.11. Rok 1557 — porównanie z innymi miastami Prus Królewskich

Przejście Gdańska na luteranizm nie dokonywało się w izolacji — analogiczne procesy zachodziły w Toruniu i Elblągu, choć każde z tych miast przeżywało reformację na swój sposób.

Toruń, leżący nad Wisłą na skrzyżowaniu szlaków handlowych, przechodził reformację w tempie podobnym do gdańskiego, choć bez tak dramatycznych epizodów jak Pfaffensturm. Toruńska reformacja miała charakter bardziej intelektualny — wpływy humanizmu były tu szczególnie silne, a kluczową rolę odgrywali wykształceni duchowni i nauczyciele, nie charyzmatyczni kaznodzieje uliczni. Toruń — w odróżnieniu od Gdańska — stał się miastem wyraźnie dwuwyznaniowym: obok dominujących luteranów działała tu silna gmina kalwińska (reformowana), a małżeństwa mieszane luterańsko-kalwińskie były stosunkowo częste.

Elbląg przeżywał reformację najspokojniej z trzech miast. Brak tu było gwałtownych zamieszek — przejście na luteranizm dokonywało się stopniowo, za milczącą zgodą rady miejskiej i bez otwartego konfliktu z Koroną. Elbląski model — „reformacja przez ciszę” — był mniej widowiskowy niż gdański, ale nie mniej skuteczny: do lat sześćdziesiątych XVI wieku miasto było w pełni protestanckie.

Te trzy modele — gdański (rewolucyjny, potem konsolidacyjny), toruński (intelektualny, pluralistyczny) i elbląski (cichy, pragmatyczny) — pokazują, jak różnorodne formy mogła przybierać reformacja nawet w obrębie jednego regionu. Wspólne było jedno: we wszystkich trzech miastach reformacja zwyciężyła trwale i stworzyła protestanckie społeczności, które przetrwały do rozbiorów — i dłużej.

Gdańska Ordinatio Ecclesiastica z 1557 roku nie powstawała w próżni — opracowywano ją w konsultacji z Toruniem i Elblągiem, wzorując się częściowo na ordynacji wrocławskiej. Ten międzymiejski charakter Ordinatio świadczy o tym, że gdańscy reformatorzy myśleli nie tylko w kategoriach lokalnych, ale regionalnych — tworząc nie tyle gdański, ile pruski model Kościoła luterańskiego, który miał objąć całe Prusy Królewskie.