6.6. Liturgia i muzyka — kształtowanie gdańskiej pobożności

6.6. Liturgia i muzyka — kształtowanie gdańskiej pobożności

Reformacja zmieniła nie tylko instytucje kościelne, ale przede wszystkim codzienne doświadczenie religijne gdańszczan. Liturgia luterańska, wprowadzana stopniowo w gdańskich kościołach od lat trzydziestych XVI wieku, różniła się od katolickiej w kilku fundamentalnych aspektach.

Po pierwsze — język. Zamiast łaciny, niezrozumiałej dla zdecydowanej większości wiernych, nabożeństwa odprawiano po niemiecku. Kazanie — nie msza, nie Eucharystia — stało się centralnym elementem nabożeństwa. Kaznodzieja nie stał odwrócony plecami do wiernych, jak katolicki celebrans przy ołtarzu, lecz zwracał się do nich z ambony, patrząc im w oczy, mówiąc do nich wprost. Ta zmiana — pozornie tylko liturgiczna — miała głębokie konsekwencje psychologiczne: wierny przestał być biernym obserwatorem tajemnicy, a stał się aktywnym uczestnikiem wspólnoty.

Po drugie — śpiew wspólnotowy. W Kościele katolickim śpiew był domeną wykwalifikowanego chóru — scholii cantorum; wierni milczeli lub co najwyżej powtarzali proste responsy. Luter — sam uzdolniony muzycznie — uważał, że śpiew jest jednym z najważniejszych sposobów wyrażania wiary i uczestnictwa w nabożeństwie. Dlatego wprowadził hymny (chorale) w języku narodowym, które wszyscy wierni śpiewali wspólnie. Gdańskie drukarnie wydawały śpiewniki (Gesangbücher), które stawały się jednymi z najpopularniejszych druków — i które kształtowały gdańską pobożność na pokolenia.

Muzyka kościelna w Gdańsku osiągnęła niezwykły poziom. Gdańskie kościoły — zwłaszcza Mariacki i św. Katarzyny — dysponowały wspaniałymi organami, a stanowiska kantorów i organistów obsadzano muzykami najwyższej klasy. W XVII wieku Gdańsk stał się jednym z najważniejszych ośrodków muzyki protestanckiej w Europie Północnej — ale fundamenty tej tradycji położono właśnie w okresie konsolidacji, w drugiej połowie XVI wieku.

Po trzecie — komunia pod dwiema postaciami. W Kościele katolickim wierni przyjmowali komunię tylko pod postacią chleba; kielich zarezerwowany był dla celebransa. Luteranie — powołując się na słowa Chrystusa z Ostatniej Wieczerzy — domagali się komunii pod obiema postaciami. Ta kwestia — pozornie techniczna — miała ogromne znaczenie symboliczne: komunia pod dwiema postaciami wyrażała równość wszystkich wiernych przed Bogiem, zniesienie granicy między duchownym a świeckim, powszechne kapłaństwo wiernych.