6.7. Gymnasium Academicum (1558) — kolebka pomorskiej inteligencji

6.7. Gymnasium Academicum (1558) — kolebka pomorskiej inteligencji

Jednym z najdonioślejszych osiągnięć gdańskiego luteranizmu — osiągnięciem, którego znaczenie wykracza daleko poza sferę religijną — było założenie Gymnasium Academicum (Gdańskiego Gimnazjum Akademickiego). Data inauguracji — 13 czerwca 1558 roku — jest jedną z najważniejszych dat w dziejach kultury Pomorza Gdańskiego.

Przedhistoria Gymnasium sięga rozwiązania klasztorów w okresie reformacji. Budynek klasztoru franciszkanów na Starym Mieście, opuszczony przez zakonników, stał przez lata pusty — nieme świadectwo rewolucji, która zmiotła dawny porządek. 30 września 1555 roku ostatni gwardian franciszkanów, Jan Rollau, przekazał budynek klasztorny władzom miejskim z przeznaczeniem na cele oświatowe. Był to akt pełen symboliki: gmach, który przez wieki służył monastycznej kontemplacji, miał teraz służyć luterańskiemu ideałowi edukacji — wierze, która wierzyła w powszechne prawo do wiedzy i w obowiązek każdego chrześcijanina do samodzielnego poznawania Pisma Świętego.

Organizację gdańskiej szkoły średniej powierzono Janowi Hoppemu (Johannes Hoppe), słynnemu pedagogowi, teologowi i filozofowi, który wcześniej pełnił funkcję profesora i rektora na uniwersytecie w Królewcu oraz w szkole chełmińskiej. Hoppe wygłosił mowę inauguracyjną 3 września 1558 roku — mowę, w której nakreślił wizję szkoły, która miała kształcić nie tylko duchownych, ale także „obywateli zdolnych do służby Bogu i Rzeczypospolitej”²⁰.

W pierwszym etapie, do 1580 roku, Gymnasium było typową czteroklasową szkołą średnią o przewadze przedmiotów teologiczno-retorycznych. Reforma organizacyjna i programowa z 1580 roku, przeprowadzona za rektora Jakoba Fabriciusa — co ciekawe, wyznawcy kalwinizmu, nie luteranizmu — podniosła szkołę na poziom akademicki. Otwarto katedry teologii, filozofii, prawa i historii, retoryki, matematyki, medycyny z anatomią, greki, hebrajskiego i języków orientalnych, a w 1589 roku — lektorat języka polskiego.

Program nauczania obejmował klasyczne trivium i quadrivium, uzupełnione o języki nowożytne (niemiecki, polski, francuski), nauki przyrodnicze, historię i teologię. Gymnasium przyciągało uczniów nie tylko z Gdańska i Prus, ale także z Inflant, Skandynawii, a nawet z odległego Siedmiogrodu. Wśród profesorów znaleźli się wybitni uczeni — filologowie, matematycy, astronomowie, filozofowie — którzy swoimi pracami nadawali Gdańskowi rangę znaczącego ośrodka intelektualnego, porównywalnego z wieloma uniwersytetami Rzeszy.

Dla dziejów reformacji na Pomorzu Gdańskim Gymnasium miało znaczenie fundamentalne: kształciło przyszłych pastorów i nauczycieli, którzy następnie obejmowali parafie nie tylko w samym mieście, ale na całych Żuławach, Kaszubach i Powiślu. Sieć absolwentów gdańskiego Gymnasium — wykształconych, powiązanych wzajemnie, wyposażonych we wspólny bagaż intelektualny — stanowiła kręgosłup protestanckiej kultury całego regionu przez następne dwa i pół stulecia²¹.