6.8. Sztuka i kultura w służbie reformacji

6.8. Sztuka i kultura w służbie reformacji

Reformacja przyniosła głębokie zmiany w kulturze artystycznej Gdańska. W pierwszej fazie — Pfaffensturmie — dominowało niszczenie; w fazie konsolidacji nastąpiło tworzenie — i to tworzenie na skalę, która uczyniła Gdańsk jednym z najważniejszych ośrodków protestanckiej kultury artystycznej w Europie Północnej.

Architektura kościelna nie uległa zasadniczym zmianom — luteranie, w odróżnieniu od kalwinistów, nie odrzucali tradycyjnych form architektonicznych, a gotyckie kościoły gdańskie doskonale nadawały się do sprawowania luterańskiej liturgii. Zmiany dotyczyły raczej wyposażenia wnętrz: zamiast bocznych ołtarzy z wizerunkami świętych pojawił się konfesjonał (jako wyraz indywidualnej spowiedzi i rozgrzeszenia), chrzcielnica zyskała centralne miejsce (jako symbol wejścia do wspólnoty wiernych przez chrzest), a ambona stała się najważniejszym elementem wyposażenia — bardziej widocznym i bardziej ozdobnym niż ołtarz.

Gdańskie ambony — snycerskie arcydzieła z drewna dębowego, zdobione rzeźbami proroków, ewangelistów i alegorycznymi postaciami cnót — należą do najpiękniejszych w Europie Północnej. Ich bogactwo formalne może zaskakiwać u protestantów kojarzonych z surowością — ale gdański luteranizm nie był ruchem surowym; był ruchem, który odrzucał to, co uważał za bałwochwalcze (kult świętych, relikwie), ale zachowywał — i rozwijał — to, co uważał za słuszne upiększenie domu Bożego.

Epitafia — malowidła lub rzeźby upamiętniające zmarłych, umieszczane na ścianach kościołów — stały się w protestanckim Gdańsku specyficzną formą sztuki sakralnej. Setki epitafiów zdobiących wnętrza gdańskich kościołów — od skromnych tablic mieszczan po monumentalne kompozycje patrycjuszowskie z portretami, scenami biblijnymi i alegorycznymi wizerunkami — stanowią zarówno świadectwo pobożności, jak i ambicji społecznych gdańszczan. Epitafium było wyrazem wiary w zmartwychwstanie, ale także manifestacją statusu społecznego — okazją, by pokazać światu swoje bogactwo, swój gust, swoją rodzinę. Kizik, analizując epitafia gdańskie, zwracał uwagę, że ich program ikonograficzny — sceny biblijne, cytaty z Pisma, portrety zmarłych w pozie modlitwy — był jednocześnie wykładem teologii luterańskiej i wizytówką gdańskiego patrycjatu.

Muzyka osiągnęła w protestanckim Gdańsku poziom, który budził podziw odwiedzających. Organy w gdańskich kościołach — zwłaszcza wielkie organy kościoła Mariackiego — należały do najwspanialszych instrumentów w Europie Północnej. Tradycja chóralnego śpiewu chorałów, kantorzy i organiziści na poziomie europejskim, a od XVII wieku — koncerty i oratoria wykonywane w kościołach — wszystko to czyniło z Gdańska ośrodek muzyki protestanckiej porównywalny z Hamburgiem czy Lubeką.