7.1. Inny świat, inny rytm

7.1. Inny świat, inny rytm

Gdańsk był miastem — a reformacja, przynajmniej w swoim polskim i pruskim wydaniu, była zjawiskiem w pierwszym rzędzie miejskim. Ale Gdańsk nie istniał w próżni. Otaczało go rozległe terytorium wiejskie — Żuławy Gdańskie, Żuławy Malborskie, Kaszuby, Powiśle — i na tych terenach reformacja przebiegała zupełnie inaczej niż w obrębie miejskich murów. Zrozumienie tych różnic jest niezbędne dla pełnego obrazu protestantyzmu na Pomorzu Gdańskim.

O ile w Gdańsku reformacja była w dużej mierze rewolucją oddolną, napędzaną przez rzemieślników i kupców, artykułującą ich frustracje i aspiracje, o tyle na wsi przybierała charakter odgórny. Na terenach wiejskich obowiązywała bowiem — explicite lub implicite — zasada cuius regio, eius religio (czyj rząd, tego religia): wyznanie chłopów zależało od wyznania właściciela ziemskiego. Chłop żuławski nie miał w tej sprawie nic do powiedzenia — tak samo jak nie miał nic do powiedzenia w sprawach podatkowych, sądowych czy wojskowych. Zmiana wyznania parafii następowała decyzją pana, nie głosowaniem parafian.

Nie oznacza to jednak, że wiejska reformacja była procesem czysto mechanicznym. Tadeusz Nowak, analizując wizytacje kościelne z drugiej połowy XVI i pierwszej połowy XVII wieku, wykazywał, że luteranizm z czasem zapuszczał głębokie korzenie w społecznościach wiejskich — że chłopi żuławscy nie tylko formalnie uczęszczali na luterańskie nabożeństwa, ale naprawdę przyswajali sobie luterańską pobożność, luterańskie hymny, luterański katechizm. Proces ten trwał jednak znacznie dłużej niż w mieście — historycy szacują, że pełna luteranizacja żuławskiej wsi zajęła dwa do trzech pokoleń²⁶.