7.11. Dwujęzyczność religijna

7.11. Dwujęzyczność religijna

Specyfiką religijną Żuław i szerzej — Pomorza Gdańskiego — była dwujęzyczność. Nabożeństwa w parafiach luterańskich odprawiano po niemiecku (w dialekcie dolnoniemieckim, Plattdeutsch), ale w kontaktach z administracją królewską używano polskiego. Część parafian — zwłaszcza na pograniczu kaszubsko-żuławskim i na terenach, gdzie ludność niemieckojęzyczna mieszała się z polskojęzyczną — rozumiała oba języki, choć stopień biegłości był zróżnicowany.

W niektórych parafiach — zwłaszcza w XIX wieku, gdy na Żuławach osiedlała się coraz liczniejsza ludność polskojęzyczna — prowadzono nabożeństwa w obu językach: niemieckie rano, polskie po południu, lub na przemian w kolejne niedziele. Ta praktyka dwujęzyczności kościelnej była zjawiskiem fascynującym — świadectwem pragmatyzmu, ale także dowolności kulturowej, która cechowała społeczeństwo Pomorza Gdańskiego przed epoką nacjonalizmów.

Gdańskie drukarnie odegrały istotną rolę w podtrzymywaniu tej dwujęzyczności: wydawały zarówno niemieckie, jak i polskie katechizmy luterańskie, śpiewniki, modlitewniki, a nawet fragmenty Biblii w tłumaczeniu polskim — choć sam Gdańsk był miastem w zdecydowanej większości niemieckojęzycznym. Cieślak i Biernat podkreślali, że ta wielojęzyczna produkcja wydawnicza czyniła z Gdańska ważne centrum polskojęzycznego protestantyzmu — być może najważniejsze obok Królewca³².