7.13. Mniejszości wiejskie — mennonici i inne wspólnoty

7.13. Mniejszości wiejskie — mennonici i inne wspólnoty

Na Żuławach obok dominujących luteranów funkcjonowały inne wspólnoty protestanckie, z których najważniejszą byli mennonici — ale o nich traktuje osobny, rozbudowany rozdział niniejszej pracy. Warto jednak wspomnieć tu o kilku innych grupach, których obecność wzbogacała mozaikę wyznaniową regionu.

Szkoci — kupcy i rzemieślnicy szkockiego pochodzenia, przybywający na Żuławy od XVI wieku — wyznawali zazwyczaj kalwinizm prezbiteriański. Ich wspólnoty, choć nieliczne, były charakterystyczne: zachowywały odrębność językową (posługiwano się angielskim lub scots), kulturową (szkockie tradycje kulinarne, muzyczne, obrzędowe) i wyznaniową (surowy kalwinizm, który różnił się od gdańskiego luteranizmu zarówno teologicznie, jak i estetycznie). Bogucka wspominała o szkockich kupcach w Gdańsku i jego okolicach, którzy — mimo małej liczebności — odgrywali nieproporcjonalnie dużą rolę w handlu i rzemiośle.

Bracia czescy (Jednota Braterska) — spadkobiercy husyckiej tradycji religijnej — pojawiali się na Pomorzu Gdańskim sporadycznie, zwłaszcza po klęsce pod Białą Górą (1620), gdy prześladowania zmusiły ich do emigracji z Czech i Moraw. Ich obecność na Żuławach nie była masowa, ale intelektualnie wpływowa: bracia czescy przynosili ze sobą tradycję edukacyjną (Komensky!), dyscyplinę kościelną i specyficzną formę pobożności, która łączyła elementy katolickie z protestanckimi.

Obecność tych mniejszości — obok dominujących luteranów i tolerowanych katolików — czyniła z żuławskiej wsi miejsce znacznie bardziej zróżnicowane wyznaniowo, niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka. To zróżnicowanie — choć bywało źródłem napięć — stanowiło także bogactwo: uczyło ludzi żyć z innym, negocjować, szukać kompromisów. Doświadczenie, które — jak zobaczymy w dalszych rozdziałach — okazało się jednym z najcenniejszych zasobów kulturowych regionu.