7.4. Osadnictwo olederskie i jego wpływ na strukturę wyznaniową

7.4. Osadnictwo olederskie i jego wpływ na strukturę wyznaniową

Kluczowym czynnikiem kształtującym oblicze religijne żuławskiej wsi było osadnictwo olęderskie (holenderskie). Od połowy XVI wieku na Żuławy przybywali osadnicy z Niderlandów, Fryzji i Flandrii — częściowo z przyczyn ekonomicznych (poszukiwanie ziemi), częściowo z przyczyn religijnych (ucieczka przed prześladowaniami wyznaniowymi). Władze gdańskie i królewskie chętnie ich przyjmowały, bo przybysze dysponowali umiejętnościami niezbędnymi do zagospodarowania podmokłych, regularnie zalewanych terenów delty.

Osadnicy holenderscy przybywali na prawie olęderskim (ius hollandicum) — specyficznej formie lokacji, która gwarantowała im szeroką autonomię. Sami wybierali sołtysa, sami zarządzali sprawami wewnętrznymi wspólnoty, sami organizowali system odwadniania. Nie odrabiali pańszczyzny — w zamian płacili czynsz pieniężny — co radykalnie odróżniało ich sytuację od sytuacji polskich i kaszubskich chłopów pańszczyźnianych. Co najważniejsze, prawo olęderskie gwarantowało im wolność religijną — mogli wyznawać swoją wiarę, budować kościoły i organizować życie wspólnotowe według własnych zasad²⁷.

Wśród olędrów znajdowali się zarówno luteranie, jak i mennonici (o których szerzej będzie mowa w osobnym rozdziale). Ich obecność wzbogaciła mozaikę wyznaniową Żuław — ale jednocześnie stworzyła nowe napięcia, bo rdzenni mieszkańcy regionu — luterańscy Niemcy i katoliccy Kaszubi — z niechęcią patrzyli na przybyszów, którzy mówili innym dialektem, wyznawali inną wiarę i — co szczególnie boleśnie odczuwano — szybko bogacili się na ziemi, którą miejscowi uważali za swoją.